GS Vũ Khiêu: “Một tấm lòng son ở với đời”

Giáo sư Vũ Khiêu là một đại trí thức Việt Nam thời đại Hồ Chí Minh, là một hiền tài sống động, tỏa sáng uyên bác, tâm hồn giàu đẹp, cốt cách cao quý và trái tim nhân ái. Cuộc đời cống hiến đầy sáng tạo và sự nghiệp vinh quang của ông toát ra sức hút của một trí tuệ và tài hoa hiếm biệt.

GS Vũ Khiêu. Ảnh: Tư liệu.

NGƯỜI ĐẶT NỀN MÓNG CHO NHIỀU NGÀNH KHOA HỌC XÃ HỘI

Trong suốt cuộc đời nghiên cứu, Giáo sư Vũ Khiêu đã để lại một di sản đồ sộ với hàng trăm công trình, bộ sách về giáo dục, kinh tế, tôn giáo, trang phục, hàng hóa, lễ hội, công trình văn hóa, truyện kể dân gian, thần tích và văn chương vùng đất Thăng Long qua các thời kỳ từ Văn Lang - Âu Lạc, Lý, Trần, Lê - Mạc, Lê, Trịnh, Nguyễn đến nay.

Giáo sư Vũ Khiêu được xem là bậc thầy của các thể loại cổ văn như phú, văn tế, văn bia. Trong những thể văn đòi hỏi trình độ uyên thâm và bút lực đặc biệt ấy, ông vừa tuân thủ chặt chẽ niêm luật, vừa tạo nên giọng văn khoáng đạt, hào sảng, giàu mỹ cảm và đậm đặc chiều sâu lịch sử, văn hóa.

Những tác phẩm Truy điệu những lương dân chết đói viết về thảm họa đói năm Ất Dậu 1945, Văn tế anh hùng liệt sỹ của Cách mạng Tháng Tám, Chúc văn Lễ hội đền Hùng, hay các văn bia, văn khắc tại Đền thờ Ngô Quyền ở Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội), Đài liệt sỹ Tây Ninh, Văn bia tưởng niệm Lý Thái Tổ (Hoa Lư), bài minh trên chuông xã Bát Tràng... đều mang dấu ấn tài hoa của ông. Nhiều nhà nghiên cứu nhận định, ở Giáo sư Vũ Khiêu là sự hòa quyện nhuần nhuyễn giữa tư duy chính trị và chiều sâu văn hóa.

Không chỉ nổi bật trên lĩnh vực nghiên cứu, Giáo sư Vũ Khiêu còn là một nhà ngoại giao văn hóa giàu uy tín. Ông là thành viên sáng lập Hội Xã hội học các nước xã hội chủ nghĩa; tham gia điều hành nhiều hội thảo quốc tế của UNESCO tại Việt Nam cùng Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Dy Niên; đồng chủ trì nhiều hội thảo về Nho giáo tại Việt Nam và Paris với Giám đốc Trường Viễn Đông Bác cổ Pháp; đồng thời được nguyên Thủ tướng Singapore Lý Quang Diệu và Chủ tịch Hội Khổng học thế giới mời làm cố vấn.

Đặc biệt, Giáo sư Vũ Khiêu được giới học thuật tôn vinh là nhà “Thăng Long học” nhờ những đóng góp nổi bật trong nghiên cứu lịch sử, văn hóa Thăng Long - Hà Nội.

Ở tuổi 90, ông vẫn dành phần lớn thời gian cho việc nghiên cứu, biên soạn và xuất bản các công trình về Thăng Long - Hà Nội. Ông được đánh giá là một trong những nhà Hà Nội học hàng đầu, với nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử, tư tưởng, văn hóa và con người Thăng Long. Ông tham gia chủ trì nhiều hoạt động khoa học hướng tới Đại lễ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội, giữ cương vị Chủ tịch Hội đồng Dự án “Tủ sách ngàn năm Thăng Long” và tham gia nhiều công trình nghiên cứu quan trọng về lịch sử khoa học xã hội và nhân văn của Thủ đô.

Năm 91 tuổi, ông là Chủ tịch Hội đồng biên soạn, đồng thời là một trong những tác giả của công trình đồ sộ “Tổng tập nghìn năm văn hiến Thăng Long” (2007). Đến năm 94 tuổi, ông tiếp tục tham gia biên soạn, biên tập và xuất bản bộ “Bách khoa thư Hà Nội” (2010).

Năm 102 tuổi, sau nhiều năm miệt mài nghiên cứu, Giáo sư Vũ Khiêu hoàn thành và xuất bản bộ sách “Văn hiến Thăng Long” gồm 3 tập với hơn 2.400 trang. Ngay cả trong những tháng cuối đời, khi đang nằm điều trị trên giường bệnh, ông vẫn trực tiếp chỉ đạo việc biên soạn, chỉnh sửa văn bia tưởng niệm Thái sư Lê Văn Thịnh để khắc tại đền thờ vị Trạng nguyên đầu tiên của dân tộc.

Khối lượng tác phẩm, công trình do ông biên soạn, chủ biên, biên tập và cố vấn trải dài trên nhiều lĩnh vực, trở thành một dấu ấn đặc biệt trong đời sống khoa học và văn hóa Việt Nam.

NHỮNG KHI LÚNG TÚNG, HÃY CHỌN CHỖ ĐỨNG CỦA MÌNH Ở BÊN CẠNH NHÂN DÂN…

GS Vũ Khiêu (tên khai sinh: Đặng Vũ Khiêu), sinh ngày 19/9/1916 tại làng Hành Thiện, xã Xuân Hồng, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định, trong một gia đình giàu truyền thống hiếu học và yêu nước.

Sinh trưởng trong môi trường Nho học, ông sớm được tiếp cận chữ Hán từ nhỏ. Do hoàn cảnh gia đình khó khăn, ông chỉ học hết bậc tú tài tại Trường Bonnal (nay là Trường THPT Ngô Quyền, Hải Phòng). Năm 1935, ông ra Hà Nội mưu sinh, vừa làm lao công tại Bệnh viện Đồn Thủy, vừa tự học và tham gia dạy học tư.

Sớm giác ngộ cách mạng, GS Vũ Khiêu trưởng thành qua các giai đoạn kháng chiến chống thực dân Pháp. Năm 1945, khi mới 29 tuổi, ông gây chú ý với tác phẩm Văn tế truy điệu những người chết vì nạn đói. Trong thời kỳ kháng chiến, ông đảm nhiệm nhiều vị trí trong lĩnh vực tuyên truyền, thông tin, đồng thời tham gia Chiến dịch Biên giới năm 1950 và Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954.

Sau năm 1954, ông chuyển hướng sang công tác nghiên cứu khoa học xã hội, trở thành một trong những người đặt nền móng cho các ngành Triết học, Xã hội học và Mỹ học ở Việt Nam; đồng thời là học giả tiên phong nghiên cứu triết học trên nền tảng thế giới quan và phương pháp luận Mác-xít. Năm 1980, ông được phong học hàm Giáo sư Triết học, thuộc nhóm những giáo sư đầu tiên của Việt Nam.

Không chỉ là nhà văn hóa và nhà khoa học lớn, GS Vũ Khiêu còn được ghi nhận là người chồng, người cha, người ông, người cụ mẫu mực, giàu đức độ, nhân ái, luôn gần gũi và quan tâm các thế hệ con cháu.

Ông từng căn dặn con cháu, dẫu thế nào cũng phải giữ được những phẩm chất của một gia đình trí thức truyền thống.

Trong thư gửi các con cháu khi bước sang tuổi 100 (năm 2016), ông viết: “Gia đình chúng ta có một cách hiểu về chữ "trung" mà cụ của các con xưa đã dạy cho bố. Đó là, khi các con biết đứng về phía Nhân dân, những người lao động nghèo khổ thì đó cũng là lúc các con có được chữ trung đúng nghĩa. Những khi lúng túng, chưa biết phân biệt đâu đúng, đâu sai thì hãy nhìn về phía người dân, chọn chỗ đứng của mình ở bên cạnh họ, kề vai sát cánh cùng với họ. Đó chính là "trung””.

Nhân dịp ông tròn 90 tuổi, cố Tổng Bí thư Đỗ Mười đã gửi tặng câu đối: "Hai bàn tay trắng không vương bụi/ Một tấm lòng son ở với đời" như một sự đánh giá súc tích, chính xác về cuộc đời ông.

Bài viết nằm trong tuyến bài "Chân dung nhà khoa học" Hướng tới chào mừng Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Liên hiệp Hội Việt Nam, nhiệm kỳ 2026–2031.