GS.VS Đặng Vũ Minh, nhà khoa học lớn, nhân cách lớn

Một lần, tại buổi tham quan khoa học, rất nhiều người muốn chụp ảnh lưu niệm với GS.VS Đặng Vũ Minh. Là phóng viên, tôi được mọi người nhờ chụp, hết lượt này tới lượt khác. Sau một lúc, GS Đặng Vũ Minh bảo tôi: “Để bác chụp cho cháu, cháu chỉ chụp cho mọi người, mình lại không có tấm ảnh nào”. Một ứng xử nhỏ mà khiến tôi nhớ mãi về một nhà khoa học lớn với sự gần gũi, giản dị, tinh tế và trái tim ấm áp. Đúng như những gì tôi đã được nghe kể về ông.

GS.TSKH. Đặng Vũ Minh. Ảnh: Mai Loan.

CÔNG TRÌNH GÓP PHẦN GIẢI MÃ PHẢN ỨNG HẠT NHÂN 2 TỶ NĂM TRƯỚC

Tên tuổi của GS.VS Đặng Vũ Minh gắn liền với những công trình mang tầm vóc quốc tế. Một trong những công trình nổi bật của GS Đặng Vũ Minh là “Sản phẩm phân hạch của các nguyên tố siêu urani trong vũ trụ", được xuất bản bởi Nhà xuất bản Nauka bằng tiếng Nga tại Matxcova vào năm 1984.

Công trình khoa học của GS Đặng Vũ Minh được các nhà khoa học Liên Xô lúc bấy giờ đánh giá là một phát minh xứng đáng mang tên ông.

GS.VS Đặng Vũ Minh và Chủ tịch Phan Xuân Dũng đón tiếp Trường Đại học Năng lượng quốc gia Mátxcơva thăm Liên hiệp hội Việt Nam. Ảnh: Mai Loan

GS Lep Conxtantinnovich Lepxki ở Trường đại học Tổng hợp Xanh Pêterbua nhận xét: “Công trình khoa học của Đặng Vũ Minh mở ra một trang mới trong nghiên cứu phản ứng phân hạch của urani trong thiên nhiên. Tác giả công trình đã phân tích một cách hệ thống và kỹ lưỡng các sản phẩm phân hạch dây chuyền của urani xảy ra cách đây 2 tỷ năm tại một mỏ urani lớn ở Gabông (châu Phi) song còn để lại dấu vết trên Trái Đất.

Năm 1968, GS Đặng Vũ Minh trở về Việt Nam và bắt đầu sự nghiệp nghiên cứu khoa học trong bối cảnh đất nước còn nhiều khó khăn sau chiến tranh. Trước những thách thức về điều kiện vật chất và cơ sở nghiên cứu, ông vẫn kiên trì theo đuổi lĩnh vực đất hiếm, nguồn tài nguyên có giá trị chiến lược với trữ lượng đáng kể ở Việt Nam.

Giá trị thực sự của đất hiếm chỉ được phát huy khi các nguyên tố được tách chiết và tinh chế đạt độ tinh khiết cao, GS Đặng Vũ Minh cùng các cộng sự đã thực hiện hàng chục công trình nghiên cứu chuyên sâu về lĩnh vực này. Ông đã xây dựng và phát triển một cách có hệ thống các phương pháp tách chiết, làm sạch các nguyên tố đất hiếm, đặt nền tảng cho hướng nghiên cứu quan trọng tại Việt Nam.

Đặc biệt, lần đầu tiên trong nước, nhóm nghiên cứu do GS Đặng Vũ Minh dẫn dắt đã ứng dụng thành công phương pháp chiết xuất nhiều bậc để tách riêng các nguyên tố đất hiếm, đánh dấu bước tiến quan trọng của khoa học Việt Nam trong lĩnh vực công nghệ vật liệu và khai thác tài nguyên.

NHÀ KHOA HỌC GIẢN DỊ, CHÂN TÌNH, CỞI MỞ, TRỌNG NGƯỜI TÀI

GS Đặng Vũ Minh sinh năm 1946 tại làng Hành Thiện, xã Xuân Hồng, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định, trong một gia đình có truyền thống trí thức và yêu nước. Cha ông là GS.BS Đặng Vũ Hỷ, người đặt nền móng cho ngành da liễu Việt Nam, được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt đầu tiên và có tên trong Từ điển Danh nhân Y học Thế giới. Mẹ ông là bà Phạm Thị Thức, con gái học giả Phạm Quỳnh, nguyên chủ bút Nam Phong và từng giữ chức Thượng thư Bộ Học, Bộ Lại dưới triều Nguyễn.

GS.TSKH Đặng Vũ Minh gây ấn tượng bởi nụ cười hiền. Ảnh: Mai Loan.

Tuổi thơ của GS Đặng Vũ Minh gắn liền với những năm tháng đất nước bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Khi ông chưa đầy một tuổi, toàn quốc kháng chiến bùng nổ. Cha ông tham gia Vệ quốc đoàn, đảm nhiệm công tác quân y tại nhiều địa bàn ở Nam Định và Ninh Bình.

Được nuôi dưỡng trong môi trường đề cao tri thức và tinh thần phụng sự đất nước, Đặng Vũ Minh sớm bộc lộ năng khiếu học tập. Năm 1968, ông tốt nghiệp Đại học Tổng hợp Moscow (Liên Xô). Sau đó, ông bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ năm 1978 và luận án Tiến sĩ Khoa học năm 1984 tại Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô.

GS.TSKH Iuri Alếchxanđrơvich Xucôlicôp, chuyên gia hàng đầu về địa hóa đồng vị và là người trực tiếp hướng dẫn nghiên cứu sinh Đặng Vũ Minh, không chỉ đánh giá cao năng lực khoa học mà còn dành cho học trò những nhận xét đầy trân trọng về phẩm chất cá nhân: “Đặng Vũ Minh có trí thông minh và óc suy tưởng bẩm sinh, có lòng vị tha, với phông văn hóa rộng. Anh yêu văn học Việt, văn học Nga, nói thạo bốn ngoại ngữ. Với kết quả nghiên cứu xuất sắc của anh, tôi tin tưởng Đặng Vũ Minh khi trở về Tổ quốc sẽ tiếp tục đạt được những thành tựu lớn”.

Trở về nước, GS Đặng Vũ Minh đã không phụ lòng tin người thầy của mình, trở thành nhà khoa học lớn cả về tri thức và nhân cách.

Mùa hè năm 1999, tại phiên họp toàn thể của Viện hàn lâm Khoa học Nga được tổ chức tại Moscow, GS Đặng Vũ Minh được bầu làm Viện sỹ nước ngoài Viện hàn lâm Khoa học Nga. Năm 2005, cùng với bốn đồng tác giả, ông đã được tặng Giải thưởng Nhà nước về KH&CN về những công trình nghiên cứu trong lĩnh vực công nghệ và ứng dụng đất hiếm.

Từ năm 1994 đến 2004, Ông làm Giám đốc Trung tâm Khoa học tự nhiên và Công nghệ Quốc gia. Các đề tài cấp Nhà nước do GS.VS Đặng Vũ Minh chủ trì đã được đánh giá xuất sắc, một số kết quả nghiên cứu đã được triển khai vào sản xuất và đời sống. Từ năm 2004 đến 2008, ông làm Chủ tịch Viện KH&CN Việt Nam.

GS.VS Đặng Vũ Minh được đánh giá là người sống giản dị, chân tình, cởi mở, luôn coi trọng chữ Tín và đồng cảm, giúp đỡ mọi người. Ông tận tâm với công việc, có tinh thần trách nhiệm cao và luôn đề cao sự công bằng, minh bạch trong quản lý.

Ở vai trò quản lý, ông triển khai nhiều giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động nghiên cứu, từ công khai phân bổ kinh phí, khuyến khích đào tạo nâng cao trình độ cán bộ đến chú trọng thu hút các nhà khoa học trẻ có năng lực và tăng cường đầu tư trang thiết bị cho các viện nghiên cứu.

Trong ứng xử hằng ngày, GS.VS Đặng Vũ Minh luôn coi trọng chữ Tín và đồng cảm, giúp đỡ mọi người. Bản chất tử tế trong ông được cho là kết quả bẩm thụ từ sự giáo dục của một gia đình trí thức có bề dày văn hóa.

VỊ CHỦ TỊCH VUSTA TÀI NĂNG, TÂM HUYẾT, KẾT NỐI ĐỘI NGŨ TRÍ THỨC KHOA HỌC

Năm 2010, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, GS.VS Đặng Vũ Minh được bầu giữ chức Chủ tịch Liên hiệp Hội Việt Nam. Ông đảm nhiệm cương vị này trong hai nhiệm kỳ liên tiếp, từ năm 2010 đến năm 2020.

GS.VS Đặng Vũ Minh và các lãnh đạo Liên hiệp hội Việt Nam trong chuyến thăm, làm việc với Trung tâm vũ trụ Việt Nam. Ảnh: Mai Loan.

Trong thời gian lãnh đạo Liên hiệp Hội Việt Nam, ông cùng tập thể lãnh đạo tập trung mở rộng và củng cố hệ thống tổ chức, tăng cường tập hợp đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, đồng thời thúc đẩy các hoạt động tư vấn, phản biện và phổ biến kiến thức khoa học. Dưới sự điều hành của ông, Liên hiệp Hội Việt Nam tiếp tục phát triển về quy mô, nâng cao vai trò của đội ngũ trí thức trong sự nghiệp phát triển đất nước.

Trong một dịp trả lời phỏng vấn, GS.VS Đặng Vũ Minh tâm sự: “Từ tất cả những gì mà tôi đã trải nghiệm trong những năm làm việc, tôi nhận thức sâu sắc rằng: Đại đa số trí thức Việt Nam có lòng yêu nước, yêu dân tộc, có truyền thống hy sinh cho cách mạng, gắn bó với đất nước từ những năm tháng khó khăn nhất và đã có những đóng góp to lớn trong sự nghiệp đổi mới. Đấy là tài sản vô giá của dân tộc… Cần hiểu biết, đồng cảm với trí thức Việt Nam và chính sách nhằm khuyến khích và tạo ra môi trường, không gian sáng tạo…”.

Hiện nay, trên cương vị Chủ tịch danh dự Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, GS.VS Đặng Vũ Minh vẫn tiếp tục đồng hành cùng các hoạt động của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ. Với kinh nghiệm và uy tín của mình, ông tiếp tục đóng góp cho sự phát triển của Liên hiệp Hội Việt Nam cũng như các hoạt động thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phục vụ phát triển đất nước.

Bài viết nằm trong tuyến bài "Chân dung nhà khoa học" Hướng tới chào mừng Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Liên hiệp Hội Việt Nam, nhiệm kỳ 2026–2031.