Báo chí thời đại số - khi công nghệ song hành cùng tư duy đổi mới

Trước những thách thức gay gắt của kỷ nguyên số và vấn nạn tin giả lan tràn, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã yêu cầu báo chí phải là địa chỉ tin cậy giúp công chúng hiểu đúng sự thật. Để bảo vệ chủ quyền thông tin quốc gia, hệ thống báo chí khoa học, đội ngũ trí thức và các cơ quan truyền thông cách mạng đã và đang chủ động đổi mới tư duy, ứng dụng công nghệ mạnh mẽ nhằm đưa tri thức chính thống, tử tế làm chủ không gian mạng.

Cần làm cho tri thức khoa học gần với đời sống hơn

Ông Lê Thanh Tùng, Trưởng ban Phổ biến kiến thức, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) nhìn nhận, hệ thống báo chí, tạp chí và các bản tin khoa học của VUSTA cần phải phát huy mạnh mẽ vai trò là một bộ lọc đáng tin cậy cho xã hội.

Ông Lê Thanh Tùng, Trưởng ban Phổ biến kiến thức, Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) cho biết, bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra yêu cầu báo chí phải là địa chỉ tin cậy giúp công chúng hiểu đúng sự thật. Trong môi trường số hiện nay, tin giả thường có ưu thế về tốc độ, cách thể hiện ngắn gọn, giật gân và dễ tác động vào cảm xúc. Trong khi đó, tri thức khoa học cần dựa trên bằng chứng, có điều kiện áp dụng, có giới hạn và cần được giải thích thận trọng.

Vì vậy, hệ thống báo chí, tạp chí, bản tin khoa học phải thực sự trở thành “bộ lọc khoa học” đáng tin cậy, giúp công chúng nhận diện đâu là thông tin có căn cứ, đâu là suy diễn, quảng cáo hoặc bóp méo sự thật. Trước hết, phải coi kiểm chứng là yêu cầu bắt buộc. Với những vấn đề liên quan trực tiếp đến sức khỏe, thực phẩm, môi trường, công nghệ, giáo dục, trí tuệ nhân tạo hay các hiện tượng xã hội mới, thông tin cần được kiểm tra nguồn gốc, đối chiếu với dữ liệu và tham vấn đúng chuyên gia của lĩnh vực đó.

Cùng với đó, cần chuyển từ phản ứng bị động sang chủ động cung cấp thông tin. Nhiều tin sai lệch lan rộng bởi khoảng trống thông tin chính thống. Khi người dân chưa được giải thích kịp thời về thuốc chữa bệnh, thực phẩm chức năng, công nghệ mới, lừa đảo trên mạng, biến đổi khí hậu hay trí tuệ nhân tạo, họ rất dễ tìm đến những nguồn thiếu kiểm chứng. ông Lê Thanh Tùng cho rằng, các hội thành viên của VUSTA cần chủ động dự báo các vấn đề xã hội quan tâm, chuẩn bị sẵn các chuyên mục hỏi - đáp, bài giải thích, video ngắn, đồ họa thông tin và ý kiến chuyên gia theo hướng dễ hiểu, kịp thời và có trách nhiệm.

Cũng theo ông Lê Thanh Tùng, cần làm cho tri thức khoa học gần với đời sống hơn. Người dân không chỉ cần biết một thông tin có đúng hay không, mà cần hiểu thông tin đó ảnh hưởng thế nào đến bản thân, gia đình, công việc và cộng đồng; cần làm gì, không nên làm gì và cần tìm đến đâu để được tư vấn. Khi báo chí khoa học trả lời được những câu hỏi thiết thực ấy, công chúng sẽ có thói quen tìm đến nguồn chính thống thay vì bị dẫn dắt bởi những video ngắn hoặc tài khoản không rõ chuyên môn.

VUSTA có lợi thế là tập hợp được đội ngũ chuyên gia đa ngành, các hội ngành toàn quốc, tổ chức khoa học và công nghệ, tạp chí chuyên ngành và mạng lưới trí thức ở nhiều lĩnh vực. Điều quan trọng là phải tổ chức nguồn lực này thành cơ chế phản ứng nhanh: mỗi hội thành viên cần có nhóm chuyên gia nòng cốt, sẵn sàng cung cấp ý kiến chuyên môn khi xuất hiện vấn đề nóng; các cơ quan báo chí và bộ phận truyền thông có trách nhiệm chuyển hóa ý kiến đó thành sản phẩm phù hợp với từng nhóm công chúng.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhắc nhở báo chí không được “tự đóng khung trong những mô hình cũ” mà phải có tư duy đổi mới và năng lực công nghệ. Dữ liệu giúp nhận diện mối quan tâm của công chúng; các nền tảng số giúp phân phối nội dung đến đúng nhóm đối tượng; trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ chuyển văn bản thành giọng nói, tạo phụ đề, gợi ý cấu trúc, tổng hợp dữ liệu, thiết kế đồ họa cơ bản hoặc theo dõi phản hồi của người đọc. Tuy nhiên, ông Lê Thanh Tùng khẳng định rõ: Công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, không thay thế trách nhiệm nghề nghiệp của nhà báo và trách nhiệm khoa học của chuyên gia. Mọi sản phẩm trước khi công bố cần được kiểm chứng về độ chính xác, bối cảnh, bản quyền, đạo đức và tác động xã hội, do đó, VUSTA cần thúc đẩy mô hình phối hợp “nhà khoa học – nhà báo – chuyên gia công nghệ”.

Nhà khoa học cung cấp tri thức, dữ liệu và bằng chứng; Nhà báo đặt câu hỏi, tìm góc tiếp cận, tổ chức câu chuyện và bảo đảm chuẩn mực thông tin; chuyên gia công nghệ hỗ trợ lựa chọn định dạng, tối ưu nền tảng, phân tích phản hồi và đo lường hiệu quả. Khi ba chủ thể này phối hợp chặt chẽ, các công trình nghiên cứu sẽ không chỉ nằm trong báo cáo hoặc tạp chí chuyên ngành, mà có thể đi vào đời sống xã hội bằng những hình thức hiện đại, dễ tiếp cận và có giá trị thiết thực. Đó mới là thước đo quan trọng nhất của truyền thông khoa học trong thời đại số.

Để hiện thực hóa thông điệp báo chí phải là lực lượng chủ lực bảo vệ chủ quyền thông tin quốc gia trên không gian số, ông Lê Thanh Tùng đề xuất thời gian tới, VUSTA xây dựng mạng lưới “Báo chí khoa học - Chuyên gia VUSTA”, quy tụ các nhà báo, biên tập viên, chuyên gia công nghệ, nhà khoa học, các hội thành viên, tổ chức khoa học và công nghệ, trường đại học, viện nghiên cứu. Mạng lưới này cần vận hành theo hướng liên ngành, có khả năng kết nối nhanh đúng chuyên gia với đúng vấn đề khi xã hội xuất hiện các chủ đề nóng cần giải thích hoặc cần phản bác thông tin sai lệch. Cùng với đó, cần xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên gia dùng chung. Khi có một hệ thống dữ liệu được tổ chức tốt, cơ quan báo chí sẽ chủ động hơn trong việc tìm kiếm nguồn thông tin có thẩm quyền, còn các nhà khoa học cũng có kênh chính thức để đóng góp cho xã hội.

Áp dụng tư duy liên ngành giải quyết bài toán kinh tế báo chí

Ông Trần Nhật Minh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Truyền thông phát triển (RED) đề xuất áp dụng tư duy liên ngành để giải quyết triệt để bài toán kinh tế báo chí.

Tiếp cận thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước dưới góc nhìn toàn cảnh về nền báo chí cách mạng, ông Trần Nhật Minh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Truyền thông phát triển (thuộc VUSTA) nhận định, những định hướng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhân dịp kỷ niệm 101 năm ngày Báo chí cách mạng Việt Nam đã đánh trúng vào những thách thức mang tính sống còn mà báo chí nước nhà đang phải đối mặt.

Ông Trần Nhật Minh phân tích rằng, các từ khóa cốt lõi được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đưa ra như: Sự thật và niềm tin; công nghệ và dữ liệu; kinh tế và báo chí; tri thức và chất lượng; mô hình và con người là các khái niệm không đứng độc lập mà tồn tại trong một chuỗi liên kết vô cùng chặt chẽ. Trong hệ thống đó, công nghệ và dữ liệu đóng vai trò là phương tiện, công cụ; kinh tế báo chí là mô hình vận hành giữ vai trò là bệ đỡ; còn yếu tố tri thức, chất lượng nội dung và con người làm báo chính là phần gốc rễ cốt lõi để giữ vững sự thật, từ đó tạo dựng và củng cố niềm tin vững chắc trong lòng công chúng.

Ông Trần Nhật Minh thẳng thắn chỉ ra, báo chí Việt Nam hiện đang ở trong giai đoạn sắp xếp mạnh mẽ thông qua đề án quy hoạch báo chí toàn quốc. Tuy nhiên, nếu công tác quản lý chỉ dừng lại ở việc tinh gọn bộ máy cơ học hoặc điều hành bằng các mệnh lệnh hành chính thuần túy thì chắc chắn là chưa đủ. Trong bối cảnh mới, Nhà nước cần chuyển dịch mạnh mẽ sang đóng vai trò kiến tạo phát triển thông qua việc thiết lập và triển khai các gói hỗ trợ kỹ thuật đặc biệt dành cho các cơ quan báo chí.

Để hiện thực hóa thông điệp kết hợp hài hòa giữa lý tưởng cách mạng và tư duy đổi mới của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, ông Trần Nhật Minh đã đề xuất hai giải pháp mang tính đột phá lớn cho nền báo chí.

Trước mắt là áp dụng tư duy liên ngành để giải quyết triệt để bài toán kinh tế báo chí, trong kỷ nguyên số, báo chí không thể tự đứng một mình biệt lập. Để có thể tạo ra nguồn thu dịch vụ bền vững và thực hiện chuyển đổi số thành công, các tòa soạn bắt buộc phải kết nối hữu cơ với các ngành công nghệ, dữ liệu, martech (công nghệ tiếp thị) và marketing. Việc Nhà nước đứng ra hỗ trợ xây dựng chiến lược ở tầm vĩ mô, mời gọi các chuyên gia quốc tế hàng đầu và thiết lập cơ chế giám sát, đánh giá thường niên sẽ là bệ phóng quan trọng. Sự hỗ trợ này giúp các tòa soạn dũng cảm thoát khỏi tư duy làm báo truyền thống lối mòn, từ đó chuyển đổi thành công sang mô hình cơ quan truyền thông đa phương tiện định hướng dữ liệu.

Kế đến là chủ động dùng thị trường để định hướng nội dung thông qua hệ thống xếp hạng công khai. Đây là giải pháp căn cơ, đánh trúng vào điểm yếu lớn nhất và nhức nhối nhất của báo chí số hiện nay, đó là nạn báo hóa tạp chí và xu hướng sản xuất tin tức giật gân, câu view nhằm mục đích trục lợi quảng cáo bẩn.

Trong kỷ nguyên số, công nghệ có thể thay đổi phương thức làm báo, nhưng không thể thay thế tư duy đổi mới, trách nhiệm xã hội và khát vọng phụng sự sự thật. Khi tri thức, công nghệ và con người đồng hành, báo chí sẽ tiếp tục giữ vững vai trò dẫn dắt, củng cố niềm tin và bảo vệ chủ quyền thông tin quốc gia.

Bài và ảnh: Diệu Thúy (TTXVN)