Bệnh nhân ung thư & sự thay đổi khẩu vị

Con người có khả năng nếm được các vị đắng, mặn, chua, ngọt nhờ bộ phận vị giác nằm trên lưỡi, ở phần sau của vòm miệng và phần sau của họng. Bộ phận vị giác gồm các tế bào vị giác, tế bào vị giác có lớp vi mao (microvilli) tiếp xúc với các tiểu thể thức ăn ở miệng, khi tế bào vị giác bị tổn thương trong quá trình điều trị ung thư thì bệnh nhân có dấu hiệu thay đổi khẩu vị với thức ăn.

Nguyên nhân

Trước tiên sự thay đổi khẩu vị ở bệnh nhân có thể do chính bệnh ung thư gây ra. Khối u khi xâm lấn vùng miệng có thể làm thay đổi vị giác. Khoảng 88 đến 93% bệnh nhân ung thư vùng đầu, cổ có triệu chứng thay đổi khẩu vị. Ung thư có thể làm cho bệnh nhân rơi vào tình trạng thiếu một số chất dinh dưỡng như đồng, ni-ken, vitamin A, kẽm, tình trạng thiếu vi chất có thể dẫn đến sự thay đổi khẩu vị. Ngoài ra, các hóa chất trong máu do khối u tạo ra cũng ảnh hưởng làm thay đổi khẩu vị ở bệnh nhân.

Sự thay đổi khẩu vị cũng có thể xảy ra ở bệnh nhân đang điều trị xạ trị ở vùng đầu, cổ. Các tế bào vị giác rất nhạy cảm với tia xạ và sự thay đổi vị giác xuất hiện trong vòng 2 tuần đầu sau khi điều trị. Ngoài ra, xạ trị cũng làm giảm tiết nước bọt góp phần ảnh hưởng đến thay đổi vị giác. Tình trạng giảm tiết nước bọt có thể làm thay đổi khẩu vị đối với thức ăn có vị mặn và đắng.

Bệnh nhân đang hóa trị cũng có thể bị thay đổi khẩu vị. Thuốc hóa trị làm tổn thương các tế bào vị giác. Sự thay đổi vị giác khác nhau theo từng bệnh nhân, các triệu chứng thường được than phiền là có vị thuốc trong miệng, tăng vị đắng đối với các thức ăn như thịt bò, thịt heo, cà phê, sô cô la hoặc giảm vị ngọt. Khoảng 36 đến 71% bệnh nhân hóa trị bị thay đổi khẩu vị. Kháng sinh, thuốc giảm đau, và một số loại thuốc khác có thể ảnh hưởng đến vị giác như: carboplatin, cisplatin, cyclophosphamid, dacarbazin, doxorubicin, 5-fluorouracil (5-FU), levamisole, methotrexat, nitrogen mustard, vincristin...

PhảI Làm gì?

Trường hợp bệnh nhân cảm nhận có vị thuốc hay vị kim loại trong miệng đó là do tình trạng cơ thể thiếu lượng kẽm hoặc do thừa lượng calci hay lactat. Một số nghiên cứu cho thấy khi bổ sung kẽm vào lúc xuất hiện dấu hiệu đầu tiên của sự thay đổi vị giác có thể cải thiện phần nào chứng thay đổi khẩu vị do tia xạ.

Sự thay đổi khẩu vị ở bệnh ung thư là tình trạng tạm thời, phải mất một vài tháng để khẩu vị trở về bình thường. Tuy nhiên, đối với những phẫu thuật ở vòm họng cứng, lưỡi, họng hay xạ trị liều cao thì sẽ gây tổn thương vị giác vĩnh viễn.

Chứng thay đổi khẩu vị ở bệnh nhân ung thư không thể chữa trị được, thế nhưng, có thể tư vấn cho bệnh nhân một số cách để khắc phục chuyện ăn uống do bị ảnh hưởng bởi sự thay đổi vị giác. Nên ăn thức ăn mát hay nguội hơn là thức ăn nóng. Thức ăn dễ được chấp nhận hơn về khẩu vị cho bệnh nhân nếu cho thêm các mùi vị chua như chanh, giấm vào món ăn, ngoại trừ khi bệnh nhân có tổn thương ở miệng, lưỡi thì không thể. Cho thêm đường vào món ăn để giảm vị mặn, chua hay đắng của miệng. Nên dùng thêm các loại gia vị như các loại xốt, ớt bột, tỏi, bạc hà, củ hành... trong chế biến thức ăn cho người bệnh.

Người bệnh nên ăn trái cây ướp lạnh, đặc biệt rau tươi tốt hơn là dùng thức ăn đóng hộp hay đông lạnh. Bệnh nhân nên lưu ý vệ sinh răng miệng trước khi ăn, đánh răng súc miệng bằng nước muối nhạt hoặc dung dịch sát trùng miệng; dùng nước trà hay nước gừng trước khi ăn có thể cải thiện được phần nào vị giác; bệnh nhân nên vệ sinh răng miệng cẩn thận để phòng ngừa tổn thương ở miệng do các mô tổn thương bị yếu đi. Sau khi ăn có thể dùng kẹo gum, bạc hà, hoặc chanh để làm sạch mùi hôi của miệng. Ngoài ra, sự thay đổi khẩu vị do thiếu kẽm có thể được điều trị bằng cách bổ sung kẽm vào khẩu phần hoặc các viên bổ sung kẽm. Một số thực phẩm giàu kẽm như sò, ốc, cua, thịt bò, thịt heo, trứng, các loại hạt như mè, đậu phộng, ngũ cốc còn vỏ... nên được đưa vào khẩu phần ăn của người bệnh.

Cải thiện khẩu vị cho người bệnh ung thư là yếu tố quan trọng góp phần hỗ trợ điều trị bệnh, cải thiện và nâng cao chất lượng sống cho bệnh nhân. Do đó, yếu tố dinh dưỡng không thể thiếu trong phác đồ điều trị loại bệnh này. Hiện nay, tại Trung tâm khoa học thực phẩm và dinh dưỡng ứng dụng ANFOS, các bác sĩ đã tư vấn giúp bệnh nhân và thân nhân xây dựng thực đơn và cách chế biến thức ăn phù hợp trong việc nuôi dưỡng người bệnh, góp phần nâng thể trạng bệnh nhân trong quá trình điều trị.