Bệnh dại

Siêu vi dại thuộc họ Rhabdoviridae, gồm hơn 200 loại, loại thường gây bệnh cho người là siêu vi dại cổ điển. Siêu vi dại sau khi cấy truyền nhiều lần trên não của vật thí nghiệm có đặc tính chỉ gây bệnh trên động vật nhưng không có khả năng gây bệnh trên người, được ứng dụng trong việc sản xuất vắc xin.

Các đường lây bệnh

Siêu vi dại nhìn qua kính hiển vi điện tử

Những tác nhân tiêu diệt siêu vi dại:ánh sáng mặt trời, tia cực tím, tia X, sự khô ráo, độ nóng 56 ⁰C trong 1 giờ, các chất tẩy rửa, xà phòng đậm đặc.

Sau khi xâm nhập vào cơ thể người hay súc vật qua vết cắn, siêu vi dại tồn tại trong một thời gian rồi sinh sản; nếu nạn nhân đã có miễn dịch (đã tiêm ngừa dại trước đó) thì siêu vi dại bị bất hoạt. Nếu chưa được tiêm ngừa dại, siêu vi dại sẽ xâm nhập sợi trục của tế bào thần kinh ngoại biên, rồi di chuyển hướng tâm đến tuỷ sống, não bộ. Khi đến não, siêu vi dại lập tức lan toả ra các tế bào thần kinh toàn cơ thể theo hướng ly tâm. Do đó, có thể tìm thấy siêu vi dại ở nhiều nơi trong cơ thể người (hay súc vật) bệnh như: não, cơ, xương, cơ tim, tuyến thượng thận, thận, nội tạng, sợi nhánh thần kinh ở các nang lông, tóc, nước miếng, nước tiểu, dịch não tuỷ, tế bào giác mạc, da. Điều này giải thích vì sao người làm thịt chó dại dễ bị lây bệnh dại.

Bệnh dại ở súc vật

Siêu vi dại có thể xuất hiện trong nước miếng (nước bọt) súc vật mắc bệnh từ khi chưa xuất hiện triệu chứng lâm sàng, thời kỳ này ở chó khoảng 4 – 12 ngày, ở mèo khoảng 1 ngày. Triệu chứng dại ở chó có hai thể:

- Thể hung dữ:chỉ chiếm 25% các trường hợp, đầu tiên chó thay đổi tính cách, trở nên hung dữ gặp đâu cắn đó kể cả chủ nuôi. Sau đó chó hay lè lưỡi, tiếng sủa thay đổi, có thể buồn bã nằm yên một góc hay luôn cắn bóng. Sau cùng chó chạy quanh nhà, mõm chảy nước dãi, cắn mọi thứ mà nó gặp, sủa như tru, rồi chết.

- Thể dại liệt:chó không sủa, liệt hàm dưới nên luôn há mõm, chảy nước dãi, kế đến liệt hai chân sau, hai chân trước, đến hành tuỷ rồi chết.

Từ khi phát bệnh đến lúc chó chết khoảng 3 - 7 ngày.

Giai đoạn này nếu chó cắn hay cào người sau khi liếm móng, nước bọt chó có siêu vi dại dính vào vết thương sẽ gây bệnh cho người hay động vật bị cắn.

Bệnh dại ở người

Thời kỳ khởi phát, lúc này vết cắn hầu như đã lành, không còn đau hay cảm giác ngứa; đột nhiên bệnh nhân cảm thấy mệt mỏi, nhức đầu, chán ăn, đau bắp thịt, thay đổi tính tình, dễ bị kích thích, bệnh nhân cảm thấy hồi hộp, lo lắng, bứt rứt, mất ngủ hay trở nên trầm cảm.

Sau đó là thời kỳ toàn phát, có hai thể:

- Thể hung dữ:chiếm 80%; bệnh nhân sợ nước, sợ gió, sợ ánh sáng do tình trạng tăng kích thích, gây co thắt các cơ. Khi bị kích thích bởi một trong ba yếu tố trên, bệnh nhân lên cơn với những hành vi kỳ quái, vùng vẫy, cắn xé, rú lên như chó sủa, trốn chạy hoặc gây hấn với người xung quanh, thở dồn dập hay khó thở, cơn kéo dài vài phút rồi hết hay có thể chết trong cơn. Dù không chết trong cơn, bệnh nhân cũng tử vong trong vòng hai đến bốn ngày sau khi phát bệnh, lúc siêu vi dại đã lên đến hệ thần kinh trung ương.

- Thể bại liệt: chiếm 20%, bệnh nhân đau cột sống, đau chi có vết cắn, liệt dần lên trên, bí tiểu, liệt cơ cổ, mặt, cơ hô hấp; tử vong chậm hơn thể hung dữ, có thể kéo dài đến 20 ngày.

Phòng bệnh

Đề phòng bị chó mèo lạ cắn , không nên vuốt ve, vỗ đầu hay ôm hôn chó mèo không phải nhà nuôi dù chúng có tỏ ra thân thiện, dễ thương, bởi vì chúng có thể bất ngờ cắn hay cào vào người rồi bỏ chạy. Nếu đi du lịch thì cần đề phòng dơi cắn hay tránh tiếp xúc những chỗ nghi là có dính nước bọt dơi.

Nếu nuôi chó: đem chó đến Trạm thú y chích ngừa dại khi chó trên 3 tháng tuổi; không thả chó chạy rông ngoài đường.

Đối với chó mèo cắn người : bắt nhốt 10 ngày để theo dõi, nếu thấy có triệu chứng dại thì cắt lấy đầu đem gửi xét nghiệm.

Nếu chó mèo đã bị đập chết thì cắt đầu đem gửi xét nghiệm.

Nếu người bị chó mèo cắn : cần rửa vết thương thật sạch với xà phòng hoặc chất sát khuẩn có sẵn, xịt vòi nước vào vết cắn hay để vết cắn dưới vòi nước chảy trong 5 phút, để tiêu diệt hay làm trôi siêu vi dại (nếu có), sát khuẩn vết thương bằng cồn 70 độ, băng lại rồi đến cơ sở y tế chuyên khoa khám. Tuỳ theo tình trạng vết cắn mà bác sĩ sẽ chỉ định tiêm huyết thanh kháng dại và vắc xin phòng dại với liều lượng thích hợp.

Huyết thanh kháng dại được sản xuất từ huyết thanh ngựa hay huyết thanh người. Sử dụng tiêm cho người nghi ngờ bị nhiễm siêu vi dại, nhằm cung cấp ngay những globulin miễn dịch với siêu vi dại, để bảo vệ nạn nhân trong lúc chờ đợi hiệu quả của vắc xin.

Vắc xin phòng dại có nhiều loại, loại sản xuất từ môi trường nuôi cấy tế bào ít gây tai biến hơn loại sản xuất từ mô thần kinh. Hiện nay, Việt Nam đang dùng loại sản xuất từ tế bào của thận khỉ. Sử dụng để ngừa bệnh trước khi bị súc vật dại cắn, cho các đối tượng: bác sĩ thú y, kỹ thuật viên xét nghiệm siêu vi dại, người huấn luyện chó, người thám hiểm hang động hay đi du lịch dài ngày đến nơi có nguy cơ cao về bệnh dại.