An toàn khi dùng vaccin phòng dại

Vaccon dại & bệnh dại

Bệnh dại là bệnh viêm não tuỷ cấp tính do virus dại. Virus dại thuộc họ virus cơ vân (Rhabdovirus), có đặc điểm: Bám được vào tế bào, di chuyển theo đường thần kinh. Bị mất hoạt lực ở 50 ⁰C (15 phút), ở 40 ⁰C (vài ngày), bởi xà phòng, ether, aceton, trupsin. Ở dạng đông khô, - 70 ⁰, rồi để ở 40 ⁰C, virus có thể tồn tại nhiều năm.

Virus dại từ động vật bị dại qua vết cắn xâm nhập vào mô cơ, nhân lên tại tế bào cơ vân trong 3 - 4 ngày đầu, đi vào nhánh tận cùng hệ thần kinh ngoại biên, sau đó lan tới các hạch cột sống, các neuron tuỷ sống, cuối cùng theo dòng sợi trục tới não, toả ra toàn bộ não. Từ hệ thần kinh ngoại biên đi đến các nơi nhiều dây thần kinh như thượng thận, võng mạc, giác mạc, gai lưỡi, tuyến nước bọt… Thời gian ủ bệnh ngắn nhất 15 ngày, có khi nhiều tháng, thậm chí tới một năm. Biểu hiện bệnh: Đặc trưng là sợ nước. Ngoài ra còn sợ ánh sáng, tiếng động; một kich thích nhỏ cũng gây co thắt hầu họng và các cơ nuốt; bệnh nhân phá phác, cắn xé, đâm đầu vào tường, chảy nước bọt, toát mồ hôi, hạ huyết áp. Có lúc ảo giác, lơ mơ… chết do ngạt thở, ngừng tim.

VACCIN PHÒNG DẠI; HUYẾT THANH KHÁNG DẠI

Vaccin phòng dại: Nhằm tạo ra khả năng miễn dịch chủ động. Mỗi thế hệ có mỗi cách sản xuất.

Thế hệ 1: cấy virus dại vào não cừu, bất hoạt bằng phenol hoặc propiolacton (như vaccin fermi, semple). Loại vaccin này có lẫn myelin, có thể gây biến chứng về thần kinh. Hiện không còn dùng nữa.

Thế hệ 2: cấy virus dại vào não chuột trắng sơ sinh 1 - 3 ngày tuổi (chưa có myelin) bất hoạt bằng propiolacton (như vaccin fuenzalida, facios). Vaccin này không chứa myelin, nên ít gây biến chứng thần kinh nhưng vẫn gây dị ứng. Biểu hiện: sốt, đau đầu, mệt mỏi, ngứa ban đỏ, đau cơ đau khớp. Gần 100% người dùng bị trong các tác dụng phụ này nhưng hiếm khi nặng, không thấy tử vong.

Thế hệ 3: cấy virus dại vào tế bào khỉ Rhésus, tế bào chuột đất vàng, tế bào thận chó, thận phôi bò, nguyên bào sợi phôi gà… (như vaccin verorab). Vaccin thế hệ 3 gây tác dụng phụ tương tự nhưng với tỷ lệ thấp, chỉ 10%, và giá thành một mũi tiêm dưới da đắt gấp đôi và tiêm bắp gấp 100 lần vaccin thế hệ 2.

Từ năm 1996, WHO khuyến cáo nên ngừng dùng vaccin thế hệ 2 và năm 2001, hội nghị Quốc tế về kiểm soát bệnh dại châu Á khuyến nghị nên ngừng sản xuất vào năm 2006. Từ năm 1992 đến nay, Bộ Y tế cho lưu hành cả vaccin thế hệ 2 và 3, để cho người dân tự chọn và có đến 80% chọn thế hệ 2. Số chó nuôi ở nước ta ngày càng tăng, nhưng chỉ có 30% được tiêm phòng dại. Mỗi năm có 600 ngàn người dùng vaccin dại. Từ năm 1994 trở về trước, mỗi năm nước ta có trên dưới 500 người chết vì bệnh dại. Nhờ tiêm phòng dại (chủ yếu là vaccin thế hệ 2) mà hiện số tử vong hàng năm chỉ từ 30 đến 80 người.

- Huyết thanh kháng dại: nhằm tạo ra khả năng miễn dịch thụ động để kịp thời chống dại trong trường hợp khẩn cấp.

Làm thế nào để dùng vaccin an toàn?

Lúc nào cần dùng vaccin: Vaccin dại phải chạy đua với virus dại, tạo ra miễn dịch chủ động trước khi virus dại gây bệnh. Việc dùng lệ thuộc vào tổn thương và tình trạng của động vật cắn.

Trường hợp 1: Không cần dùng vaccin: động vật tiếp xúc (liếm) nhưng không gây tổn thương (cào xước, chảy máu) ở vị trí xa thần kinh trung ương (chân, mình, tay) nhưng chắc chắn động vât đó đã được tiêm phòng, hoặc sau khi gây thương tổn theo dõi 10 ngày vẫn khoẻ mạnh (không có biểu hiện nghi dại).

Trường hợp 2: Cần phải tiêm vaccin: động vật gây thương tồn ở vị trí xa thần kinh trung ương (chân, tay, mình) nhưng động vật đó không chắc chắn đã tiêm ngừa dại hoặc bỏ trốn không theo dõi được. Động vật gây thương tổn ở vị trí gần thần kinh trung ương (cổ, mặt, cột sống) thì ngay khi con vật bình thường cũng phải tiêm vaccin nhưng chưa cần dùng huyết thanh kháng dại.

Trường hợp 3: cần dùng cả huyết thanh kháng dại và vaccin; Động vật gây thương tổn ở vị trí gần thần kinh trung ương hoặc ở xa thần kinh trung ương nhưng động vật đó có biểu hiện dại hoặc nghi dại.

Dùng vaccin sao cho an toàn:

- Xử lý ngay tổn thương: không được nặn máu (vì sẽ làm dập mô, virus dễ thâm nhập). Rửa sạch bằng nước xà phòng (sẽ làm trôi, làm mất hoạt tính virus).

- Theo dõi, tốt hơn nữa là giữ lại động vật cắn (giúp chẩn đoán ban đầu và theo dõi).

- Không uống rượu bia, làm việc nặng, không dùng corticoid và các thuốc kháng miễn dịch trong và sau khi dùng vaccin 6 tháng.

- Các phản ứng phụ của vaccin nhất là phản ứng thần kinh thường xảy ra từ mũi tiêm thứ 3 trở đi. Khi cho dùng các mũi tiêm kế tiếp, thầy thuốc cần phải khám và người bệnh cần báo cáo tình trạng sức khoẻ. Nếu thấy có các phản ứng phụ (mệt mỏi, sốt, khó chịu…) thì tuỳ theo mức độ có thể hoãn dùng vaccin trong 1 - 2 ngày.

- Phải có hồ sơ tiêm vaccin và chỉ được tiêm cùng loại vaccin cho mọi mũi tiêm, tuyệt đối không được hoán đổi.

Bị bệnh dại sẽ chết vì không có thuốc chữa. Những thuốc trị bệnh dại được quảng cáo là thuốc gia truyền đều không đúng. Khi bị động vật cắn phải đến ngay trung tâm y tế dự phòng để được chỉ định dùng vaccin dại ngay (nếu đúng vào trường hợp cần dùng).