Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam
Thứ ba, 05/12/2006 00:32 (GMT+7)

Ai là nhà toán học lớn nhất thế kỷ 20

Đến đây xin mọi người hãy dừng lại ít phút để tự đưa ra một danh sách những nhà toán học có ảnh hưởng nhất của thế kỷ này và xem liệu họ có thể lọt vào danh sách 20 nhà khoa học và hiền triết của tờ Times không?


Tôi có thể đoán chắc rằng đại đa số những người làm toán sẽ chọn Đavi Hilbert là nhà toán học có ảnh hưởng nhất của thế kỷ 20. Nhưng khó có thể xếp ông vào danh sách của tờ Times khi mà thế kỷ này có biết bao phát kiến khoa học đã làm thay đổi toàn bộ cuộc sống trên trái đất. May làm sao là tờ Times đã chọn người theo một số ngành tiêu biểu và do đó không thể bỏ qua Toán học là ngành khoa học có ảnh hưởng đến toàn bộ những ngành khoa học khác. Nhưng người được họ chọn cho Toán học lại là Kurt Godel, một người mà tôi cho rằng có đến một nửa số các nhà toán học chúng ta không biết đến tên chứ đừng nói biết đến ông đã làm gì (không hiểu là tôi có chủ quan quá không khi khẳng định như vậy). Vậy thì Godel là ai và cái gì đã làm ông được chọn vào trong “danh sách 100” của tờ Times?


Kurt Godel sinh năm 1906 tại Tiệp Khắc trong một gia đình gốc Áo. Ông nghiên cứu Vật lý và Triết học tại trường ĐHTH Viên. Năm 24 tuổi ông viết luận án tiến sĩ Toán học. Năm 25 tuổi ông công bố Định lý không hoàn thiện (incompleteness theorem) được nhiều người coi là phát hiện toán học lớn nhất thế kỷ này. Định lý này nói rằng mọi hệ thống toán học hình thức được xây dựng từ một hệ hữu hạn các tiền đề và quy tắc đều không hoàn thiện theo nghĩa chúng cho phép phát biểu những mệnh đề nói rằng những mệnh đề này không thể chứng minh được. Trước Godel mọi người đều cho rằng mọi định lý đều có thể suy ra từ những tiên đề cho trước theo các quy tắc suy luận lô gíc. Định lý không hoàn thiện cho thấy giới hạn của toán học và hơn nữa của mọi hệ thống toán học tồn tại trong vũ trụ (nếu có ai đó nghĩ ra chúng). Ngày nay chúng ta thấy điều này bình thường vì đã biết thêm nhiều nghịch lý khác. Nhưng vào thời của Godel thì đó là một sự kiện cách mạng về mặt tư tưởng. Chúng ta hãy xem những nhà khoa học cùng thời đánh giá về định lý này như thế nào.


John von Neumann: “Kết quả này... thực sự khác thường và vĩ đại... Đó là một cái mốc sẽ còn được chiêm ngưỡng trong tương lai xa cả về không gian lẫn thời gian”.


Oswald Veblen: “Công trình này cho thấy sự vĩ đại trong việc xác định... cái gì có thể làm được và cái gì không thể làm được”.


Bài báo của Godel còn xây dựng nên lý thuyết hàm đệ quy mà ngày nay là một công cụ quan trọng trong tính toán. Phần chính của bài báo trông giống như một chương trình máy tính được viết với một phong cách rất gần với ngôn ngữ lập trình LISP.


Godel là một người lập dị và cũng khó hiểu như lý thuyết của ông. Những năm cuối đời ông có một nỗi sợ hoang tưởng về vi trùng. Ông luôn lau chùi quá mức bát đĩa ăn uống và đi đâu cũng đeo mặt nạ chỉ còn chừa hai con mắt ra ngoài. Ông chết năm 1976 chỉ vì không chịu ăn gì cả.


Trong danh sách 20 nhà khoa học và hiền triết có ảnh hưởng nhất của thế kỷ 20 còn có một nhà toán học khác, đó là Alan Turing. Ông được chọn làm người tiêu biểu cho Tin học vì đã nghĩ ra máy Turing ảo năm 1937. Phát kiến này chứng tỏ là có thể lập trình cho máy móc suy nghĩ như con người, một điều được coi là không tưởng thời kỳ đó. Có thể coi máy Turing ảo là tiêu bản đầu tiên cho máy tính điện tử sau này.


Alan Turing sinh năm 1912 tại Ann. Ông nghiên cứu lô gíc toán tại trường ĐHTH Cambridge . Thoạt đầu, ông xây dựng máy Turing để chỉ ra rằng một hệ lô gíc đóng đều chứa những mệnh đề không thể chứng minh được trong hệ đó (như là một hệ quả của định lý không hoàn hảo của Godel). Sau này ông mới quan tâm đến việc xây dựng một máy Turing thực sự. Trong chiến tranh thế giới thứ hai ông được chính phủ Anh gọi tham gia một nhóm các nhà khoa học nhằm giải mã Enigma của quân đội phát xít Đức. Họ đã thành công và Turing đóng một vai trò quyết định trong việc thiết kế một loại máy tính đơn giản để giải mã với tốc độ nhanh. Cuộc đời của Turing có nhiều điều bất hạnh. Ông tự tử năm 1954 lúc mới 54 tuổi.


Có 3 nhà toán học nữa cũng được tờ Times giới thiệu (ngoài danh sách 20 người ảnh hưởng nhất) là Paul Erdos trong mục Toán học, John von Neumann trong mục Tin học và Srinivasa Ramanujan trong mục Những người anh hùng thầm lặng (unsung heroes). Tờ Times cũng chọn Ludwig Wittgenstein làm người tiêu biểu cho Triết học và giới thiệu Betrand Russel (thầy của Wittgenstein) trong mục này. Cả hai người đều nghiên cứu lô gíc toán trước rồi mới đi đến triết học. Lời bình của tờ Times cho Wittgenstein cũng thể hiện rõ điều này: “Ông bắt đầu bằng việc tìm cách quy toàn bộ nền toán học về lô gíc và kết thúc bởi việc phát hiện thấy môn vật lý mêta (metaphysics) là vô nghĩa”. Có thể coi cả bốn người Godel, Turing, Russel và Wittgenstein đều là những chuyên gia của môn toán học mêta dùng lô gíc để nghiên cứu bản chất của toán học. Turing là học trò của Wittgenstein. Sinh thời, cố bộ trưởng Bộ đại học và trung học chuyên nghiệp Tạ Quang Bửu là người rất tâm đắc với môn này. Ông đã có lần gọi tôi đến nhà để bàn về việc dùng đại số để nghiên cứu trường sinh học của GS. Hoàng Phương nhưng kết cục lại giảng cho tôi nghe về môn toán học mêta (mà tôi chẳng hiểu gì cả). Ông cũng chỉ cho tôi xem một số sách về môn này trong thư viện của ông.


Cũng như những sự bình bầu khác, sự lựa chọn của tờ Times chỉ là tương đối. Quan điểm của họ có lẽ coi trọng việc thay đổi nhân sinh quan của loài người và sự độc đáo. Chúng ta có thể không đồng tình với tờ Times nhưng chúng ta cũng phải thừa nhận rằng những người được họ nhắc đến đều là những nhân vật vĩ đại và độc đáo.


Riêng tôi thì tôi cho rằng Davil Hilbert (1862-1943) là người có ảnh hưởng nhất đến toán học thế kỷ 20, mặc dù Hibert không được tờ Times nhắc đến một lần nào. Có thể họ coi Hilbert là người của thế kỷ 19. Chúng ta ít nhiều đều biết đến Hilbert. Vì vậy tôi chỉ nêu thêm thông tin sau đây cho mọi người tham khảo. Nhân dịp một trăm năm ngày sinh của Hilbert (1962) Jean Dicudone đã viết những dòng sau: “Có lẽ Hilbert có ảnh hưởng lớn nhất đến thế giới toán học thông qua cách suy nghĩ chứ không phải bằng các phát minh thiên tài của mình. Ông đã dạy những nhà toán học suy nghĩ theo tính tiên đề, có nghĩa là tìm cách đưa mọi lý thuyết về một sơ đồ lô gíc chặt chẽ không phụ thuộc vào các chi tiết kỹ thuật. Với sự phấn đấu say mê của mình cho các phát minh mới, cho sự trung thực về khoa học và cho một nền toán học thống nhất và tinh khiết hơn, ông thực sự là biểu tượng của các nhà toán học thế hệ nằm giữa hai cuộc chiến tranh thế giới”.

Nguồn: Thông tin Toán học, số 2, 6/1999, 9-10

Xem Thêm

Tin mới

VUSTA tổng kết 15 năm triển khai Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS
Ngày 12/11/2026, tại Quảng Ninh, Ban Quản lý dự án VUSTA - Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS tổ chức tổng kết dự án giai đoạn 2024-2026, đồng thời nhìn lại toàn bộ chặng đường hoạt động giai đoạn 2011-2026. Sự kiện đánh dấu 15 năm VUSTA đóng vai trò là cầu nối chiến lược, gắn kết cộng đồng cùng hệ thống y tế công của Việt Nam trong công tác phòng, chống dịch bệnh.
Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38: Lần đầu tiên trao 02 giải Đặc biệt, ghi nhận 312 đồ án dự thi
Sáng 15/11, tại Hà Nội, Lễ trao Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38 năm 2026 được tổ chức nhằm vinh danh những đồ án xuất sắc thuộc lĩnh vực Kiến trúc - Xây dựng. Mùa giải năm nay ghi nhận số lượng tham dự cao kỷ lục với 312 đồ án đến từ 29 trường đại học trên cả nước. Đặc biệt, lần đầu tiên trong lịch sử 38 năm tổ chức, Giải thưởng trao hai giải Đặc biệt cho những đồ án có chất lượng nổi bật.
Bắc Ninh: Hội thảo Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ
Ngày 12/11, Liên hiệp các Hội Thành phố đã phối hợp Cục Sở hữu trí tuệ- Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội thảo “Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ thúc đẩy hoạt động nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo trong các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn Thành phố Bắc Ninh”.
Đắk Lắk: Phát huy giá trị rừng và biển trong phát triển kinh tế xã hội của tỉnh
Việc hợp nhất tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Phú Yên đã hình thành một không gian phát triển mới, kết nối vùng cao nguyên với duyên hải, kết nối đại ngàn với Biển Đông. Đây không chỉ là sự thay đổi về địa giới hành chính mà còn mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển, khai thác và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực tự nhiên, văn hóa và con người.
Đẩy mạnh giáo dục STEM, tạo nền tảng phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tại An Giang
Ngày 12/11, Liên hiệp Hội Việt Nam phối hợp với Liên hiệp Hội tỉnh An Giang tổ chức Hội thảo “Đẩy mạnh giáo dục STEM để phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tỉnh An Giang”. Hội thảo có sự tham dự của lãnh đạo Liên hiệp Hội Việt Nam, đại diện Liên hiệp Hội các tỉnh, thành phố, các cơ quan sở ngành đại phương, trường đại học, cán bộ quản lý giáo dục và đông đảo thầy cô giáo trên địa bàn tỉnh.
Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với hành trình gìn giữ di sản Kinh Bắc
Nhân dịp kỷ niệm Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), sáng 12/12 tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc (trực thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) đã phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc”.