Về ngôi mộ của Đông các Đại học sĩ Lê Nhân Quý
Mộ cụ Lê Nhân Quý vốn đặt tại khu đất hình yên ngựa trên núi Phong Sơn. Trên núi này, xưa kia đã phân chia nửa về Tây là phần của làng, còn nửa về Đông là phần của họ Lê, có ranh giới bởi hàng cây và tường xây làm bờ rào. Khu mộ nằm trên phần đất của dòng họ: Đông giáp nhà thờ, Tây giáp chỗ cao nhất của Tháp sơn, Nam giáp cửa cồn Phốn, Bắc giáp tam kỳ lộ (đường vào thôn Bội Tỉnh).
Khu mộ cụ Đông các hiện là phế tích, được dân làng thu gom các phế liệu như chân cột đá, gạch ngói… và trên đó xây dựng tạm một ngôi miếu nhỏ để hương khói. Trong số phế liệu hiện còn ở đây, có 4 chân cột đá, có kích thước khác nhau. Một loại có đường kính cột là 43cm, xung quanh chạm 16 cánh sen, ngoài cùng là đường diềm hình vuông. Cả thảy bệ chân cột này rộng 65cm. Một loại khác cũng có hình thức tương tự như vậy, nhưng kích thước nhỏ hơn: đường kính chân cột 36cm, bề ngang của cả chân cột 55cm. Như vậy ngôi tháp mộ này là một kiến trúc gỗ có ít nhất là hai hàng cột, cột lớn 43cm, cột nhỏ 36cm, tương đương cột đình, miếu loại vừa giai đoạn cuối Lê đầu Nguyễn. Các viên gạch xây tường còn lại có kích thước khá lớn, thường gặp trong các kiến trúc thời Hậu Lê.
Có nghĩa là ngôi tháp này được xây dựng vào thời Lê và duy tu trong thời Nguyễn tồn tại đến trước ngày hoà bình lập lại (1954). Do bị bỏ thành hoang phế, rồi vật liệu được dỡ đi làm cầu Kiều mà di tích này bị huỷ hoại hoàn toàn. Vì ngôi tháp mới bị huỷ hoại, nên nhiều người ở địa phương vẫn hình dung được quy mô và kiến trúc cũ của nó.
Theo cụ Nhượng, người địa phương hiện là thủ nhang ngôi đền do chính cụ mới thu gom xây dựng lại, cho biết trước ngày gọi là mộ núi tháp. Núi Tháp này còn có tên gọi khác là rú Họ tức núi của họ tộc mà cụ thể là họ tộc Lê Nhân, dòng họ khai phá vùng đất này. Vì thế việc thờ phụng tháp mộ này không chỉ do tộc họ Lê mà do cả làng Kim Cốc lo liệu. Cả dân làng và dòng họ mỗi khi có việc gì đều lên cầu xin Thần linh. Ngày giỗ của họ đại tộc Lê Nhân, cũng lên Chùa Tháp dâng lễ, sau khi được tế tổ ở nhà từ đường. Lệ làng quy định sản vật, thủ sản và hoa màu thu hoạch được thì dâng cúng lên mộ Tháp. Việc làm đó còn thể hiện lòng tri ân với công lao khai khẩn của ngài Đông các của tộc họ và dân làng.
Vậy tại sao lại gọi là chùa Tháp. Tháp ở đây không phải là ngôi tháp xá lỵ hay tháp mộ ở chùa mà tên gọi của núi Tháp Sơn. Còn di tích gọi là Chùa vì kiến trúc 2 tầng 4 mái là kiến trúc được gọi là “chồng diêm” phổ biến ở ngôi chùa cuối Lê đầu Nguyễn, nhất là giai đoạn Tây Sơn. Kiến trúc của tháp theo sự hồi cố lại như vậy hoàn toàn phù hợp với những dấu tích hiện còn như tảng chân cột hiện, tường gạch vồ cỡ lớn thường gặp ở thời Lê. Tuy nhiên, thực tế chùa Tháp này như một ngôi miếu phụng thờ Thành hoàng làng. Ngài chính là người giúp dân đắp đê ngăn mặn, khai khẩn đồng ruộng, lại anh linh phù hộ yên lành. Chính những sắc phong của Ngài được vua Khải Định ban là do dân làng khai báo tường trình lai lịch, duệ hiệu của Thần. Duệ hiệu là “Đông các Đại học sĩ, tán trị công thần Tham chính Ích Tốn thôn thần”, sau được triều đình ban tặng là Dực bảo trung hưng linh phù tôn thần.
Rõ ràng cụ Đông các đã trở thành Tôn thần của làng rồi, được cả dân làng và trong vùng thờ phụng, chứ không phải chỉ là tổ của tộc họ Lê do tộc họ phụng thờ nữa. Đó chính là tấm lòng và tri ân của dân cư một vùng đó suy tôn ân đức của cụ, lại được triều đình chấp thuận, chuẩn cho phụng thờ. Chính trước nền mộ của cụ, dân làng dựng lên ngôi miếu để thờ cúng mà người địa phương gọi là Chùa tháp. Người được phụng thờ ở đây không ai khác chính là cụ Đông các, được xem như Thần bảo hộ của làng.
Ân đức của cụ Đông các hoàn toàn được đền đáp như vậy. Cụ không chỉ có công lao với triều đình, với nước mà còn có công lao đắp đê khai khẩn ra cả vùng đất trù phú như hiện tại. Cụ lại có nhiều ân đức phù giúp con cháu tộc họ, dân làng và địa phương yên lành, hưng thịnh trên mảnh đất này.
Ngày nay, cả khu đất do cụ lo khai khẩn được quy hoạch thành khu chế xuất dầu khí của đất nước, thiết nghĩ Nhà nước cần tôn vinh người khai sơn phá thạch khu đất này như các triều đình trước đây đã từng tôn phong sắc tặng. Chủ đầu tư xây dựng khu chế xuất ở đây, cũng như chính quyền địa phương cần đứng ra xây dựng khu tưởng niệm cụ, bằng cách xây dựng lại chính ngôi miếu trên mộ cụ ở núi Tháp Sơn. Ngôi miếu này sẽ trở thành nơi tôn sùng tri ân với công đức của cụ, đồng thời làm nơi sinh hoạt tâm linh. Việc làm như vậy, thiết nghĩ cũng rất cần thiết đối với một khu công nghiệp thời hiện đại.
