Về giải thưởng sử học Phạm Thận Duật
Cho tới nay, Giải thưởng Phạm Thận Duật đã trải qua 10 lần trao giải. Lần thứ nhất vào năm 2000: Không có giải nhất, ba giải nhì và ba giải ba; Liên tục từ lần thứ hai năm 2001 đến lần thứ sáu năm 2005 đều không có giải nhất, chỉ có giải nhì và giải ba, mãi đến lần thứ bảy vào năm 2006 và lần thứ chín năm 2008 mới có giải nhất. Qua 10 lần xét trao giải thưởng đã có 2 giải nhất, 22 giải nhì và 25 giải ba, tổng cộng là 49 giải.
Nhận xét đánh giá công việc xét thưởng của Hội đồng Xét Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duật do Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam và Quỹ Giải thưởng Phạm Thận Duật thành lập, điều trước tiên cần được nêu lên là các công trình đăng ký tranh giải đều là những luận án tiến sĩ sử học đã được các Hội đồng chấm luận án tiến sĩ cấp Nhà nước trong cả nước chấm đạt điểm xuất sắc 6/7 và 7/7 (con số 7 là số các uỷ viên Hội đồng chấm giải). Như vậy là Hội đồng xét Giải thưởng đã có một cơ sở, hay nói một cách cụ thể là đã có chỗ dựa vững chắc cho công việc xét giải. Thêm vào điều kiện thuận lợi đó, Hội đồng hàng năm đều gồm các Giáo sư và nhà nghiên cứu chuyên sâu về các công trình đăng ký giải. Đó là chưa nói tới một điều kiện thuận lợi khác là một số Uỷ viên trong Hội đồng xét giải đã tham gia Hội đồng chấm luận án cấp Nhà nước nên có sự hiểu biết khá cặn kẽ về chất lượng công trình đăng ký giải. Các Uỷ viên Hội đồng xét giải đều thuộc các ngành chuyên môn lịch sử Việt Nam, lịch sử Đảng, lịch sử Thế giới, Khảo cổ học, tuỳ theo chuyên ngành các luận án được đề cử. Để chuẩn bị cho việc đánh giá chính xác, trước cuộc họp Hội đồng, các công trình đăng ký xét giải đều đã được Ban Tổ chức giải chuyển cho các Uỷ viên Hội đồng nghiên cứu, chuẩn bị ý kiến, bảo đảm việc thẩm định đánh giá được thận trọng, khách quan, khoa học.
Một điều khác có thể làm cho những người quan tâm theo dõi giải thưởng trong vòng 10 năm qua băn khoăn, thắc mắc đó là số lượng giải nhất có ít, qua 10 lần xét giải mới chỉ có hai giải nhất được trao vào năm 2006 (Người đoạt giải là TS. Phan Hải Linh, Bộ môn Nhật Bản học, Khoa Đông Phương, Trường Đại học KHXH&NV Hà Nội với luận án ”Trang viên Nhật Bản thế kỷ VIII-XVI qua trang viên Oyama và Hine”) và năm 2008 (Người đoạt giải là TS. Đặng Thị Vân Chi, Khoa tiếng Việt và VHVN cho người nước ngoài, Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội với luận án “Vấn đề phụ nữ trên báo chí tiếng Việt trước cách mạng tháng Tám năm 1945”). Cả hai người được giải nhất đều là giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, một luận án về lịch sử Việt Nam và một luận án về lịch sử thế giới. Một nhận định nữa là các giải thưởng về các năm sau có giảm về số lượng, nguyên nhân tình trạng đó là do số các luận án tiến sĩ đủ điều kiện để các cơ sở đào tạo giới thiệu chuyển về Hội đồng Xét Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duật có giảm bớt, có lẽ một phần yêu cầu về chất lượng các luận án tiến sĩ bảo vệ trước các Hội đồng chấm luận án tiến sĩ cấp Nhà nước ngày càng cao hơn và chặt chẽ hơn nên số lượng giảm đi. Điểm cuối cùng cần được đề cập tới là chất lượng của các luận án tiến sĩ sử học được Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duật. Hội đồng xét thưởng đã làm việc rất nghiêm túc, thảo luận rất dân chủ trên tinh thần khách quan, khoa học trước khi đi tới quyết định cuối cùng. Đặc biệt đối với các giải nhất và nhì, đôi khi ranh giới giữa các luận án cũng không rõ rệt, cần phải thảo luận kỹ, có khi phải tranh luận trước khi đi đến quyết định cuối cùng.
Liên hệ với hai giải nhất năm 2006 của TS. Phan Hải Linh và năm 2008 của TS. Đặng Thị Vân Chi, Hội đồng chấm giải đã đặc biệt chú ý tới ý nghĩa của đề tài. Nội dung luận án của TS. Phan Hải Linh nghiên cứu trang viên của Nhật Bản thế kỷ VIII; nội dung luận án của TS. Đặng Thị Vân Chi nghiên cứu về vấn đề phụ nữ trên báo chí tiếng Việt trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, đều có thể liên hệ với lịch sử Việt Nam, mở rộng so sánh với các trang viên ở Việt Nam để thấy những điểm giống và khác nhau. Còn nội dung luận án của Tiến sĩ Đặng Thị Vân Chi đã trực tiếp đi vào nghiên cứu một vấn đề đặc biệt quan trọng trong lịch sử cận hiện đại Việt Nam là vấn đề nữ quyền, vấn đề đấu tranh giữa tư tưởng phong kiến và tư tưởng tư sản trong xã hội Việt Nam hồi đầu thế kỷ XX dưới ảnh hưởng của tư tưởng phương Tây du nhập vào.
Trên đây là một số ý kiến nhận định, đánh giá về Giải thưởng Phạm Thận Duật và kết quả của Giải thưởng đó trong 10 năm qua. Nhìn lại 10 năm, một chặng đường không dài, Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duật đã hoàn thành một số công việc, góp phần nhất định vào việc động viên, thúc đẩy công việc tìm hiểu nghiên cứu lịch sử nước nhà, thực hiện đúng theo lời dạy của Bác Hồ kính yêu:
“Dân ta phải biết sử ta
Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam ”
Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam và Quỹ Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duật đã làm được một số công việc nhưng cũng chỉ mới là bước đầu. Lễ tổng kết 10 năm Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duật hiện nay là một dịp nhìn lại chặng đường vừa đi qua để rút kinh nghiệm, chấn chỉnh, mở rộng và đẩy mạnh công việc tiến tới giành được những kết quả to lớn hơn trong sự chờ đón và vui mừng của tất cả chúng ta.
