Về biển miền Trung tìm dấu Chăm
Xứ tháp Ninh Thuận là nơi chứng kiến thời mạt kỳ của vương quốc Chăm một thuở kiêu hùng. Ở đây, hầu hết các đền tháp vẫn còn sót lại qua những dâu bể thời gian. Dù có những cụm đền tháp còn hoang phế, song đó là những nhân chứng của lịch sử, hay dấu vết hôm qua.
Vì là đoạn sau nên người Chăm thuộc thị tộc Cau (từ Bình Thuận trở vào) không gắn với biển sâu sắc như những cư dân tổ tiên của họ thuộc nền văn hóa Chăm cổ - người Chăm thị tộc Dừa (đèo Cù Mông trở ra). Nên ở vùng Ninh Thuận, Bình Thuận, dấu ấn văn hóa biển của người Chăm vẫn còn những âm hưởng đẹp trong bản trình tấu đa sắc màu, rực rỡ của đời sống.
Lội dọc những bãi biển dài nắng gió để đến với những làng Chăm giáp biển như Tuấn Tú (Ninh Phước), Bĩnh Nghĩa (Ninh Hải) để tìm lại những mắt xích nhỏ trong xâu chuỗi rời tưởng đã gỉ sét và quên lãng qua thời gian. Những làng Chăm nghèo như Bĩnh Nghĩa (ấp Tri Thuỷ), đến nay, ngư dân Chăm ven biển vẫn đi mò bắt vích (một loại rùa biển, tiếng Chăm gọi là Đúh) để kiếm sống. Anh Trượng, một ngư dân cho biết, ngày xưa, đây là nghề kiếm sống của cả làng. Nhưng nay rùa biển ngày một hiếm, việc đánh bắt trở nên khó khăn, nhiều người bỏ lên bờ đi làm nông. Còn đến làng Tuấn Tú giáp đồi cát Nam Cương thì chỉ nghe những người già kể lại, ngày xưa những buổi sáng, dấu chân ngư phủ đi ra biển từng đoàn, kéo dài, vắt qua đồi cát, xuống biển. Những buổi chiều gió mưa, người ta vẫn chứng kiến cảnh những thiếu nữ, thiếu phụ Chăm đứng trên đồi cát nhìn ra Đông Hải đợi chồng, đợi con, đợi người yêu trở về. Những chiều biển lặng, xóm chài Tuấn Tú cũng trở thành một bãi ghe thuyền rộn ràng sau những mẻ cá xa. Làng Chăm - đồi cát - biển, ba thực thể ấy đã gắn với con người Tuấn Tú xưa nay. Nhưng rồi dấu ấn biển ngày càng phai nhạt, hay chỉ còn nằm lại trong ký ức những người già thích nhớ thời xa xưa… Nay, người Tuấn Tú làm rẫy, làm ruộng, đi buôn nhiều hơn đi biển.
Một trong những lý do quan trọng để người ta cắt nghĩa về đời sống mẫu hệ trong gia đình Chăm là đời sống - văn hóa biển đã xuất phát từ những đặc trưng kinh tế chính trị, đời sống tâm linh. Trong một tài liệu khảo cứu mang tên Mẫu hệ Chàm in trước 1975, nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Ngữ đã khẳng định: "Người Chàm theo đạo Hồi kiêng thịt heo hoặc đạo Bàlamôn kiêng thịt bò, nên ngoài gà, vịt, món thực phẩm quan trọng của họ là cá ngoài biển. Do đó, người đàn ông phải lao động đi biển, giỏi nghề cá và suốt ngày lênh đênh trên biển. Họ không có thời giờ để trông nom, quán xuyến việc nhà, quản trị tài sản gia đình, chưa kể đến trường hợp họ bị đắm thuyền hoặc tàu cướp mà bỏ thân nơi biển cả" (dẫn theo sách Non nước Ninh Thuận - Nguyễn Đình Tư, NXB Thanh Niên, 2003). Trong một nghi lễ quan trọng như ngày bắt chồng của con gái Chăm, chàng rể ra mắt họ hàng vợ thường với một mâm hải sản ngon lành… Người ta có thể quên quá khứ biển dã, nhưng đó là những nghi thức vẫn còn sức lay động ký ức ghê gớm.
Dấu Chăm ven biển
Đến Ninh Thuận không chỉ để tắm biển, ngắm biển mà nguồn tài nguyên nhân văn gắn với đời sống văn hóa Chăm gần đây được du khách thập phương chú ý khám phá. Những điểm đến như làng gốm Bàu Trúc, làng thổ cẩm Mỹ Nghiệp hiện nay có nhiều dịch vụ, đặc biệt là bán hàng lưu niệm khá chuyên nghiệp. Mỗi một làng Chăm là một không gian văn hóa biệt lập, với tính chất nghề, người và đời sống rất riêng. Điều đó tạo nên sự phong phú và nhất quán trong cộng đồng Chăm Ninh Thuận.
Trong một lần ghé thăm Ninh Chữ, thực sự ngạc nhiên trước một không gian Chăm được tạo dựng khá quy mô về kiến trúc ở khu du lịch Đen Giòn. Ở đó, du khách được ở trong những ngôi nhà xây theo mô hình kiến trúc nhà người Chăm, mặt hướng ra biển. Sự mô phỏng kiến trúc những làng Chăm giáp biển trở thành một nét riêng. Điểm nhấn của không gian ấy là một vườn tượng điêu khắc nghệ thuật của Đàng Năng Thọ - người con của làng gốm Bàu Trúc. Theo anh Thọ, ý tưởng của khu resort này là do kiến trúc sư Nguyễn Văn Tấn khởi sự phối hợp với anh thực hiện. Những chiếc cộ bò đôi, một lu nước mát, những mặt tượng nứt nẻ trước nắng mưa vẫn phô phang những đường cong của lửa, của gốm, của bàn tay tài hoa và trên cả là của một tâm thức Chăm vừa gần gũi, vừa lung linh như một nỗi niềm huyền thoại nào xa lơ xa lắc. Trong khu resort này, những cái tên Chăm như Brang (Bình Minh), Sakaya (một món ngon của người Chăm) được sử dụng để đặt tên cho nhà hàng. Đặc biệt, khu reception đang xây dựng gần 4 tỷ đồng cũng mô phỏng kiến trúc tháp giữa trong quần thể tháp Po Kluang Girai. Một không gian gợi nhớ những dấu tích biển của người Chăm xưa.
Trên những chuyến hành trình xứ biển trên đất tháp, biết đâu, trong giấc ngủ của chúng ta sau những ngày rong ruổi dọc các xóm biển nhỏ của dân Chăm, có thể nằm nghe sóng và mơ về miền cát trắng, biển xanh ngày xưa, ở đó có những điệu ca Chăm buồn bã còn mặn mòi gió biển đồng vọng: "Này biển đông trập trùng sóng vỗ/ Buồm mỏng manh theo sóng nước trôi xa/ Ôi cánh buồm như cánh mối mờ xa/ Ôm người tình ta đi mất!".
Nghe nói người Chăm có thứ "bùa tình". Trong du lịch, thứ "bùa tình" ấy - sức hấp dẫn của những nét văn hoá đặc sắc, vẫn chưa được đẩy lên như một chiến lược, để có thể níu chân du khách thập phương.
