Vật lý học kinh tế và khủng hoảng hiện thời
Kinh tế học hiện đại thực ra cũng bắt đầu với việc bắt chước cơ học Newton . Lý thuyết cân bằng tổng quát, cái lõi của kinh tế học dòng chủ lưu hiện nay, dựa vào khái niệm cân bằng cơ học. Nét nổi bật của các hệ thống lớn, phức tạp là chúng gồm một số lượng rất nhiều (nhưng hữu hạn) các phần tử tương tác với nhau. Các phần tử thường có thể phân thành các loại khác nhau, thường không cố định hay biết trước. Hệ sinh thái, xã hội, nền kinh tế, mạng Internet, v.v... là các hệ thống như vậy. Đó có thể là các hệ thống tự nhiên hay nhân tạo.
Các công cụ và phương pháp của vật lý học thống kê, vật lý học lượng tử, lý thuyết mạng, lý thuyết thông tin, khoa học máy tính ngày càng được sử dụng để phân tích các hệ thống phức tạp và hình thành một ngành khoa học về các hệ thống phức tạp.
Các hệ thống phức tạp có nhiều đặc tính không thể suy ra từ tính chất của các phần tử thành phần. Một trong những đặc điểm như vậy là hiện tượng chuyển pha khá quen thuộc trong vật lý học. Thí dụ, một lượng nước nhất định có thể được coi như một hệ thống phức tạp gồm hàng tỉ phân tử nước (đồng nhất về mặt hoá chất) tương tác với nhau.
Sự chuyển động của các phân tử nước xác định nhiệt độ của nó. Khi nhiệt độ giảm quá một ngưỡng nhất định nước biến thành băng với nhiều tính chất vật lý khác hẳn với nước ở thể lỏng hay thể hơi. Đấy là một sự chuyển pha. Hiện tượng chuyển pha cũng thường xuất hiện ở các hệ thống phức tạp khác.
Các giáo sư M. Aoki và H. Yoshikawa đã phát triển một lý thuyết mới về kinh tế học vĩ mô dựa trên các phương pháp của vật lý học thống kê và các quá trình ngẫu nhiên trong cuốn sách xuất bản năm 2007 của họ. Một điểm lý thú là các ông thấy tổng cầu tương ứng như nhiệt độ trong vật lý học. Khi nền kinh tế kém sôi động người ta thường dùng cách "kích cầu" để hâm nóng hoạt động kinh tế lên.
Nền kinh tế, xét như một hệ thống phức tạp, có thể lật trạng thái, "chuyển pha" sang trạng thái khác. Quá trình chuyển pha như vậy có thể là một cuộc khủng hoảng. Xem xét nền kinh tế dưới các góc độ khác nhau với cái nhìn liên ngành có thể giúp chúng ta hiểu sâu hơn về hoạt động của nó. Khủng hoảng kinh tế toàn cầu hiện nay cũng có thể được coi như một sự chuyển pha như vậy. Cái gì đã kích gây ra sự chuyển pha này?
Người ta bàn nhiều về những nguyên nhân của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu hiện nay. Cuộc khủng hoảng bắt đầu trong nền kinh tế tiền tệ tài chính, rồi lan sang nền kinh tế thực.
Nguyên nhân của cuộc khủng hoảng tài chính được cho là do sự tham lam của các nhà tư bản tài chính, sự bành trướng tín dụng, sự cẩu thả của các tổ chức xếp hạng, đến những thiếu sót của hệ thống điều tiết.
Một số nhà khoa học cho rằng những thiếu sót căn bản của các mô hình rủi ro được các tổ chức tài chính sử dụng rộng rãi, được các công ty tin học thực hiện bằng các phần mềm tinh vi hay các dịch vụ thuê ngoài, (và đáng tiếc về cơ bản) được quy định bởi các quy chế (từ Basel II trên phạm vi quốc tế, quy định của các nhà điều tiết quốc gia, đến quy định của mỗi tổ chức tài chính ngân hàng).
Chính những thiếu sót căn bản mang tính hệ thống do con người tạo ra này đã trực tiếp ảnh hưởng hay chi phối ứng xử của những người tham gia trong hệ thống tài chính toàn cầu, một hệ thống phức tạp.
Và cấu trúc, tôpô của hệ thống mạng phức tạp này, cùng với ứng xử tập thể của những người tham gia, các thành tố của hệ thống, đã đẩy hệ thống lật sang trạng thái đóng băng thanh khoản, đóng băng tín dụng, khuếch đại sự hoảng loạn và gây ra khủng hoảng tài chính toàn cầu.
Cơ chế chuyển trạng thái này của hệ thống khá giống hiện tượng chuyển pha của các hệ thống phức tạp khác trong vật lý. Thí dụ, đó là chuyển pha của hệ thống gồm các phần tử từ có mômen từ lộn xộn sang trạng thái mômen từ chỉ theo cùng một hướng (tạo ra nam châm); các electron được bơm lên một mức năng lượng cao và đồng loạt bị kích nhảy xuống mức năng lượng thấp hơn (tạo ra laser); hay hệ thống gồm các hạt Boson, hay các cặp hạt Fermion, chuyển sang trạng thái ngưng tụ (Bose-Einstein condensate); v.v...
Nói cách khác các hiện tượng này có thể được mô tả bằng các công cụ toán học giống nhau. Đấy là một trong những tính chất vốn có, cố hữu của một số hệ thống phức tạp.
Làm sao để tránh những sự chuyển pha, "khủng hoảng" như vậy? Mạng các hệ thống tài chính cũng có nét tương tự như mạng Internet hay mạng lây lan của các dịch bệnh. Các điểm nút lớn (có nhiều kết nối), các hub (những người bệnh có khả năng lây lan cao, các nút giao thông và những chỗ đông người) là những nơi đặc biệt cần chú ý. Đáng tiếc trong khoảng 10 năm qua các nhà chức trách lại nới lỏng kiểm soát đối với chính các hub tài chính lớn này.
Có lẽ các nhà điều tiết ngân hàng tài chính có thể học nhiều từ kinh nghiệm phòng và chống dịch (đang được tiến hành rất khẩn trương với dịch cúm A H1N1 hiện nay hay SARS vài năm trước đây).
Nhìn hệ thống tài chính như một mạng phức tạp, dùng những công cụ và kết quả nghiên cứu mới đây về các hệ thống phức tạp có thể giúp chúng ta hiểu kỹ hơn các đặc điểm, trong đó có tính bất ổn cố hữu có thể dẫn đến khủng hoảng, của hệ thống tài chính, có thể giúp chúng ta nhìn sâu hơn vào những vấn đề hiện nay cũng như những khủng hoảng tương lai mà chúng ta nhất thiết phải đối mặt.
