Vận hành các hồ chứa thủy điện: “Chủ hồ” và địa phương phải phối hợp chặt chẽ, đồng bộ

Hội thảo Vận hành các hồ chứa thủy điện do Bộ Công thương tổ chức với sự tham gia của đại diện các sở, ngành, các đơn vị quản lý vận hành hồ thủy điện, chính quyền địa phương trên địa bàn có hồ thủy điện diễn ra mới đây đã phần nào chia sẻ kinh nghiệm và thông tin hữu ích cho vấn đề này.

Ưu tiên phát triển thủy điện

Với hệ thống địa lý có đến hơn 2.200 con sông, suối ơn nhỏ chạy khắp các tỉnh từ Bắc tới Nam nên trữ năng thủy điện của nước ta tương đối lớn (tổng công suất khoảng 35.000 MW). Bởi thế, hầu hết các chuyên gia kinh tế đều cho rằng, thủy điện là một trong những năng lượng sạch, có khả năng tái tạo, vận hành linh hoạt và giá thành rẻ, do đó, việc khai thác hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá này rất cần thiết nhằm đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia, đặc biệt trong bối cảnh các nguồn năng lượng hóa thạch, không tái tạo ngày càng cạn kiệt và có giá thành cao. Số liệu Bộ Công thương cũng cho biết, đến nay, trên toàn quốc đã vận hành 32 dự án thủy điện vừa và lớn (quy mô công suất máy trên 30 MW) với tổng công suất lắp máy trên 7.300 MW và 86 nhà máy thủy điện nhỏ (quy mô công suất từ 30 MW trở xuống), tổng công suất lắp máy khoảng 474,83 MW, đóng góp cho hệ thống điện quốc gia khoảng 35% tổng công suất nguồn. Theo đánh giá của Chính phủ, trong những năm qua, ngành điện nói chung và Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) nói riêng đã huy động tổng thể các nguồn điện giá rẻ (thủy điện) đến các nguồn giá thành cao (như diesel, khí…) để cơ bản cung cấp đủ điện đáp ứng nhu cầu cho phát triển kinh tế - xã hội.

Hơn nữa, trong nghiên cứu của Chính phủ và các cơ quan chức năng, các đơn vị tư vấn về chiến lược, quy hoạch phát triển năng lượng và ngành điện thì việc phát triển thủy điện được xem xét ưu tiên, đặc biệt là các dự án có hiệu ứng tổng hợp như cắt/ chống lũ, cấp nước tưới tiêu cho nông nghiệp, dân sinh, phát điện…

Hồ thủy điện vận hành đúng nguyên tắc và tuân thủ quy trình

Những trận lụt, những cơn lũ lịch sử trong thời gian vừa qua và câu hỏi có hay không chuyện các hồ thủy điện xả lũ gây thiệt hại cho người dân tại một số tỉnh miền Trung, Tây Nguyên đang rất cần những lời giải có căn cứ, thấu tình hợp lý.

Tại Hội thảo vận hành các hồ chứa thủy điện, ông Phương Hoàng Kim, Vụ phó Vụ Khoa học công nghệ (Bộ Công thương) cho biết: “Thông thường quy trình vận hành căn cứ vào nhiệm vụ công trình đã được luận chứng kinh tế - kỹ thuật và quy hoạch phù hợp với quy hoạch lưu vực sông và quy hoạch bậc thang thủy điện. Quan điểm chủ đạo của quy trình là đảm bảo an toàn tuyệt đối cho công trình, an toàn hạ du và đảm bảo tính linh hoạt cho người điều hành trực tiếp, nguyên tắc cơ bản về chống lũ được quy định cho tất cả các công trình thủy điện là không làm gia tăng lưu lượng đỉnh lũ”.

Còn theo ông Nguyễn Trâm, Tổng Giám đốc Công ty CP thủy điện A Vương, đơn vị vận hành hồ thủy điện A Vương thì tốc độ xả của các hồ chứa thường nhỏ hơn tốc độ lũ về. Hơn nữa, các hồ chỉ xả tràn trong tình huống bất khả kháng và hoàn toàn tuân thủ nghiêm ngặt quy định vận hành và xả lũ. Việc thông báo cho chính quyền và nhân dân địa phương sinh sống tại khu vực hạ lưu công trình trước khi xả lũ đều được thực hiện với nhiều hình thức như hiệu lệnh còi, văn bản, điện thoại, fax, internet… Bộ Công thương đã ban hành 32 quy trình vận hành cho 31 hồ chứa, 20/21 quy định phòng chống lũ bão bảo đảm an toàn cho hồ thủy điện và mới đây, Chính phủ cũng đã ban hanh 3 quy trình vận hành liên hồ chứa trên các hệ thống sông Ba, sông Vu Gia - Thu Bồn và sông Đà - sông Gâm. Đây là những căn cứ để mỗi đơn vị chủ hồ chứa thủy điện nghiêm chỉnh tuân thủ trong quá trình vận hành hồ.

Điều không mong muốn với bất kỳ cơ quan chức năng, đơn vị quản lý khai thác công trình thủy điện nào là thực tế khi mưa to, nước về đầy, các hồ đều buộc lòng phải xả nước theo quy trình. Với những hồ chứa có dung tích lớn ở các tỉnh phía Bắc thì còn có khả năng cắt lũ, còn đối với khu vực miền Trung và Tây Nguyên, do các con sông có độ dốc lớn, lòng sông hẹp nên lũ về rất nhanh, có thể mưa lớn sau vài giờ đồng hồ thì đã có lũ. Hơn nữa, cửa sông ở các tỉnh ven biển miền Trung thường bị bồi lấp làm cản trở việc tiêu thoát lũ. Vì vậy, không thể kết hợp nhiệm vụ phòng chống lũ lớn cho hạ du tại các công trình điện trên khu vực này. Với khu vực duyên hải Nam Trung bộ (gồm các tỉnh Quảng Ngãi, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên và Khánh Hòa) định hướng phát triển thủy lợi là tăng cường các giải pháp phòng tránh và thích nghi với lũ bão, nghiên cứu chỉnh trị sông nhằm tăng cường khả năng thoát lũ, ổn định lòng bãi, bảo vệ các khu dân cư ven sông, chủ động phòng tránh và thích nghi với lũ chính vụ.

Cắt/ chống lũ: Chủ hồ và địa phương phải phối hợp

Theo ông Hoàng Quốc Vượng, Thứ trưởng Bộ Công thương thì với tốc độ phát triển kinh tế - xã hội như hiện nay thì nhu cầu điện năng cần để đáp ứng cho phát triển kinh tế - xã hội lên đến hàng chục tỷ kWh điện thương phẩm mỗi năm. Song cơ cấu nguồn điện Việt Nam vẫn lấy thủy điện là chính nên không thể phủ nhận vai trò quan trọng của các nhà máy thủy điện còn đóng một vai trò quan trọng trong việc cắt/ chống lũ về mùa mưa bão cho hạ du, cung cấp nước tưới tiêu vào mùa khô phục vụ sản xuất nông nghiệp và nhu cầu dân sinh. Do đó, trong thời gian vừa qua, nếu không có các hồ chứa thủy điện tham gia cắt/ chống lũ thì tình hình mưa lũ còn xảy ra nghiêm trọng hơn. Tuy nhiên, diễn biến bất thường và khó dự doán của thời tiết do hiện tượng biến đổi khí hậu trong những năm vừa qua gây nên những thiệt hại nặng nề cho nhân dân các tỉnh, đặc biệt là đồng bào miền Trung. Bởi thế, điện luôn tuân thủ nghiêm ngặt quy trình vận hành thì cần có sự phối hợp chặt chẽ hơn nữa với chính quyền địa phương các cấp từ chính quyền tỉnh đến huyện, thậm chí xã. Cần thiết trong thành phần Ban chỉ huy phòng chống lụt bão địa phương phải có sự tham gia của đại diện đơn vị vận hành các hồ thủy điện đóng trên địa bàn nhằm đảm bảo thông tin liên lạc và sự phối hợp chặt chẽ và thống nhất. Các cấp chính quyền cũng cần thành lập Ban giám sát để tham gia vào quá trình theo dõi, kiểm tra, giám sát các chủ công trình thủy điện trong quá trình vận hành hồ chứa.

Ông Vượng cũng cho rằng: việc xây dựng bản đồ ngập lụt, từ dự báo mưa xây dựng các kịch bản lũ khác nhau để phục vụ công tác điều hành các cấp nhằm giảm thiểu mức thấp nhất các thiệt hại do bão lũ gây ra là vô cùng cần thiết. Trong thời gian tới, Bộ Công thương sẽ tiếp tục rà soát lại các quy trình vận hành hồ chứa để kịp thời điều chỉnh phù hợp với thực tế, rà soát lại tất cả những công trình thủy điện nhỏr nhằm loại bỏ những dự án kém hiệu quả kinh tế ra ngoài quy hoạch.