Truy tìm thủ phạm của bệnh vàng lùn – lùn xoắn lá lúa ở miền Bắc

Điều này cũng dễ hiểu, vì chúng ta đã cảm nhận được mối hoạ của bệnh từ thực tế sự tác hại và cuộc chiến chống đại dịch VL – LXL ở các tỉnh phía Nam mấy năm qua.

Mối hiểm hoạ khôn lường

Bệnh xuất hiện lần đầu ở phía Bắc từ vụ hè thu – mùa 2009 tại Nghệ An. Sau đó nhanh chóng lan ra một số tỉnh như Thái Bình, Nam Định, Thanh Hoá, Ninh Bình và cả một vài nơi thuộc vùng Tây Bắc.. bước đầu phát hiện ở 18 tỉnh với diện tích hàng vạn hecta. Riêng Nghệ An đã thành dịch ở 19/20 huyện với diện tích bị hại là 13.445 ha trong đó khoảng 10.500 ha bị nhiễm nặng gây thiệt hại nghiêm trọng, ảnh hưởng đến đời sống hàng vạn nông dân. Người ta còn phát hiện, bệnh đã lây sang ngô ở một số địa phương, nhiều giống lúa phổ biến đã nhiễm bệnh như TH3 -3, 383, Bio 404, Bắc Thơm số 7, Khang Dân…

Điều mà mọi người có thể thống nhất đó là mối hoạ khôn lường của bệnh nếu nó được phát triển nhanh ở phía Bắc do tính chất huỷ diệt cây lúa của nó, do khả năng giảm lớn năng suất đến mất trắng của lúa bị bệnh trên diện rộng và do những khó khăn nhiều mặt trong tổ chức phòng trừ bệnh.

Người ta cũng thống nhất về những triệu chứng đặc trưng của bệnh tương ứng do virus RGSV gây nên có đặc trưng cây lúa lùn xuống, chiều cao cây không đồng đều, mọc nhiều chồi, lá xoà nang ngắn nhỏ cứng, màu xanh vàng hoặc da cam, khô lụi từng đám hoặc cả ruộng, luá trổ bị bệnh sẽ nghẹn đồng, rễ lúa bình thường.

Đó cũng là hiện tượng lùn xoắn lá do virus RRSV gây nên có đặc trưng cây lúa lùn xuống, màu lá xanh đậm, rìa lá bị rách và gợn sống, dọc gây lá có bướu, chóp lá biến dạng, xoắn tít, lúa nghẹn đòng, không trổ thoát. Và mọi người cũng thống nhất, dù tiếp tục truy tìm nguyên nhân bệnh, song việc cấp bách là phải có hướng dẫn các biện pháp phòng và trừ bệnh cho cán bộ kỹ thuật và nông dân, phải vận dụng kinh nghiệm phòng trừ bệnh VL – LXL của phía Nam và phải thực hiện các chính sách hỗ trợ nông dân như với bệnh VL – LXL.

Đó cũng là chủ trương trước mắt của Bộ NN – PTNT tại Công văn 3083 ngày 24 – 9 – 2009 gửi các cơ quan và địa phương.

Thủ phạm nào gây VL – LXL ở phía Bắc?

Đây thực sự cũng đang là công việc của nhiều cơ quan khoa học, nhiều nhà khoa học đã suy nghĩ, trăn trở và tranh luận với mục đích duy nhất là tìm ra sự thật kẻ gây ra loại dịch nguy hiểm này.

Đã có những Hội thảo được tổ chức, đã có những bài báo được đăng. Đã có những báo cáo khoa học được trình bày. Tóm lược sự việc thấy hiện tại có hai loại ý kiến chủ yếu về nguyên nhân bệnh VL – LXL ở phía Bắc.Trường phái thứ nhất xác định bệnh VL – LXL phía Bắc tương đồng với bệnh VL – LXL ở phía Nam, do vậy nguyên nhân của bệnh là 2 loại virus VL và LXL (RGSV và RRSV). Cơ sở của kết luận này là kết quả giám định mẫu của chuyên gia Viện lúa quốc tế IRRI và Trung tâm BVTV phía Nam, theo đó cả 2 đợt lấy mẫu đều cho kết luận dương tính với 2 loại virus tỷ lệ 82% (IRRI) và 44% (Trung tâm BVTV phía Nam) cũng như việc phân tích các triệu chứng phổ biến của bệnh.

Các chuyên gia TS. Rogov (Viện lúa IRRI), TS. Phạm Văn Kim (Đại học Cần Thơ), GS. TS Nguyễn Thơn (Hội KHKT - Bảo vệ Thực vật Việt Nam) và Trung tâm BVTV phía Nam … ủng hộ quan điểm này, và đương nhiên vector truyền bệnh vẫn là rầy nâu.

Còn trường phái thứ hai thuộc về các nhà khoa học bệnh cây của Viện Bảo vệ thực vật (TS. Ngô Vĩnh Viền), của Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam (GS. Nguyễn Văn Bộ) và của Đại học Nông nghiệp I, Trung tâm Nghiên cứu Bảo vệ sức khoẻ cây trồng và vật nuôi (TS. Hà Viết Cường, TS. Vũ Triệu Mân…). Theo họ bệnh VL – LXL ở phía Bắc không đồng nhất với VL – LVL ở phía Nam cả về triệu chứng lẫn vector gây bệnh. Cơ sở của quan điểm này là các kết quả giám định mẫu và lây bệnh nhân tạo đều âm tính với 2 virus VL – LXL dù đã thực hiện ở cả 3 cơ sở xét nghiệm uy tín tại Pháp, Trung Quốc và Việt Nam . Song xét nghiệm lại dương tính với 1 loại virus khác là virus Lùn sọc đen! và vector truyền bệnh không phải là rầy nâu mà là rầu lưng trắng! Triệu chứng bệnh ở phía Bắc cũng có những điều sai khác với phía Nam: Thân cây bệnh ở phía Nam vẫn cứng và nhẵn trong khi ở phía Bắc xuất hiện ở thân các nốt sần sùi cùng các sọc đen điển hình. Kết quả giám định và triệu chứng phù hợp với kết luận là thông báo của Trung Quốc về sự xuất hiện bệnh lùn sọc đen do virus SRBSDV gây nên do rầy lưng trắng lây truyền tại phía Nam Trung Quốc và đang có nguy cơ lây lan tại vùng Đông Nam Á.

Một ý kiến “dung hoà” là có thể hiện tượng VL - LXL – LSD ở phía Bắc là do 3 loại virus nêu trên gây nên với vector truyền bệnh là rầy nâu và rầy lưng trắng. Một hiện tượng cần lưu ý là mật độ rầy nâu ở các vùng bị bệnh tại Nghệ An không cao như ở phía Nam .

Có lẽ cần sớm tổ chức việc hợp tác nghiên cứu nguyên nhân bệnh với sự tham gia của các chuyên gia, các nhà khoa học các cơ quan nghiên cứu của IRRI, Trung Quốc, Pháp, Viện BVTV, Cục BVTV, Đại học Cần Thơ… để nhanh chóng có kết luận về nguyên nhân gây bệnh cũng như xây dựng qui trình tổng hợp phòng trừ bệnh ở các tỉnh phía Bắc.

Sản xuất đang đòi hỏi vậy. Bà con nông dân cũng đang trông chờ điều đó.