Đào Sư Tích, người xã Cổ Lễ, huyện Tây Chân - nay là thị trấn Cổ Lễ huyện Nam Ninh, tỉnh Nam Hà. Có tài liệu nói ông người làng Song Khê, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang. Trú quán tại xã Lý Hải, huyện Yên Lang - nay là thôn Lý Hải, xã Phú Xuân, huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc. Cha là Đào Toàn Mân giữ chức Tri
thẩm hình viện sự (1387). Trạng nguyên khoa Giáp Dần niên hiệu Long Khánh 2 (1374) đời Trần Duệ Tông. Từ thi Hương đến thi Đình ông đều đỗ đầu. Làm quan đến chức Nhập nội hành khiển. Dưới thời Hồ Quý Ly ông bị giáng chức Trung thư Thị lang, Đồng Tri Thẩm hình viện sự. Sau khi mất được phong phúc thần “Gia phả ghi thọ 47 tuổi. Tác phẩm có bài tựa sách Bảo hoà điện dư bút (của Trần Nhân Tông soạn), đã mất và một bài phú chép trong Quần Hiến phú tập”. Gần đây, báo Nhân dân có đăng bài viết của tác giả Nguyễn Quốc Hội công tác tại Bảo tàng Nam Định với nhan đề Tư liệu mới về Trạng nguyên Đào Sư Tích. Trong bài viết, tác giả Nguyễn Quốc Hội cũng cho rằng Trạng nguyên Đào Sư Tích sinh ra lớn lên và mất tại Cổ Lễ (nay thuộc tỉnh Nam Định).
Ngoài hai tư liệu trên, thì rải rác ở một số báo, tạp chí khác cũng có bài viết liên quan đến Trạng nguyên Đào Sư Tích và cũng đều thống nhất với các thông tin đã nêu ở trên.
Trong quá trình sưu tầm, tập hợp tư liệu về các danh nhân khoa bảng của tỉnh Bắc Giang, chúng tôi đã được tiếp xúc với một số tài liệu Hán – Nôm liên quan đến Trạng nguyên Đào Sư Tích. Các tư liệu này có một số thông tin bất đồng với các thông tin vừa nêu. Cho nên trong bài viết này chúng tôi xin được giới thiệu những thông tin ban đầu về quê hương, thân thế, sự nghiệp của ông qua tư liệu điền dã ở tỉnh Bắc Giang - Bắc Ninh.
1. Bia đá Kim bảng lưu phương (Danh thơm lưu lại bảng vàng). Đây là tấm bia ghi danh các nhà khoa bảng Kinh Bắc hiện dựng ở Văn Miếu Bắc Ninh (thuộc xóm 10 xã Đại Phúc, thị xã Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh ngày nay). Tấm bia này ghi danh 33 vị đỗ từ khoa thi Hán học đầu tiên (1075) đến khoa thi Kỷ Sửu niên hiệu Quang Thuận thứ 10 (1469). Và Trạng nguyên Đào Sư Tích được ghi như sau: Trạng nguyên Đào Sư Tích, người xã Song Khê, huyện Yên Dũng, làm quan đế chức Nhập nội hành khiển (Trạng nguyên Đào Sư Tích, Yên Dũng, Song Khê, Nhập nội hành khiển).
Cũng ở Văn Miếu Bắc Ninh, tâm bia phụ lục số 11 ghi danh các nhà khoa bảng của Kinh Bắc mà các tấm bia trước chép thiếu. Theo thứ tự tiến sĩ Đào Toàn Mân (cha Trạng nguyên Đào Sư Tích) được ghi như sau: Tiến sĩ triều Trần Đào Toàn Mân, người xã Song Khê, huyện Yên Dũng. Cha của Trạng nguyên Đào Sư Tích, nhà ở xã Cổ Lễ, huyện Nam Chân. Làm quan chức Tri thẩm hình viện. Thấy quốc sử ghi có đền thờ ở Nam Chân… Thi đỗ đệ nhị giáp tiến sĩ hoa Đại Tỷ (Trần triều tiến sĩ Đào Toàn Mân, Yên Dũng, Song Khê. Đào Trạng nguyên chi phụ, ốc Nam Chân, Cổ Lễ. Quan tri thẩm hình viện. Kiến quốc sử hữu từ tại Nam Chân… Đại tỉ khoa đệ nhị giáp Tiến sĩ).
2. Cuốn Gia phả Đào Văn xã Song Khê (Song Khê xã Đào Văn tộc gia phả).
Cuốn gia phả này hiện do ông Đào Văn Bội, vị cao niên của dòng họ Đào Song Khê bảo quản. Sách đã bị mất bìa nhưng đã được gia cố lại bằng giấy xi măng. Sách có khuôn khổ loại 27cm x 20cm, ruột sách gồm 8 tờ (16 trang) bằng chất liệu giấy dó cũ. Toàn văn chữ Hán có xen chữ Nôm (tên địa danh), chữ viết chân phương rõ ràng, chưa đánh số trang, chấm câu… Nội dung tập gia phả như sau:
Mặt a (tờ thứ nhất) ghi 3 chữ Hán lớn cho biết đây là sách ghi chép việc giỗ chạp của dòng họ (Kỵ lạp thư), nhưng mặt a (tờ 2) ghi rõ đây là cuốn gia phả họ Đào Văn xã Song Khê (Song Khê xã, Đào Văn tộc gia phả). Mặt a (tờ 3) cho biết niên đại và người viết cuốn gia phả này. Ngày tốt đầu tháng Giêng, năm Ất Dậu niên hiệu Tự Đức, triều vua nhà Nguyễn (1885). Cháu đời thứ 6 là Đào Đức Bình kính cẩn ghi gia phả họ Đào, xã Song Khê, tổng Phúc Lăng, huyện Yên Dũng, phủ Lạng Giang, tỉnh Bắc Ninh (Hoàng triều Nguyễn gia Tự Đức Ất Dậu niên, chính nguyệt, sơ cát nhật. Bắc Ninh tỉnh, Lạng Giang phủ, Yên Dũng huyện, Phúc Lăng tổng, Song Khê xã Đào tộc gia phả (Đệ lục thế tôn) Đào Đức Bình phụng tả).
Như vậy chính là cuốn gia phả của họ Đào Văn ở Song Khê, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang ngày nay. Và vị tổ được tính từ tiến sĩ Đào Toàn Mân: “… Thượng thượng tổ có tên huý là Đào Toàn Mân thi đỗ đệ nhị giáp tiến sĩ dưới triều Trần. Làm quan đến chức Thượng thư bộ Lễ, Tham tri thẩm hình viện sự. (Cụ) sinh ra Đào công huý là Sư Tích, thi đỗ đệ nhất giáp, đệ nhất danh, tiến sĩ cập đệ (Trạng nguyên) khoa thi Giáp Dần niên hiệu Long Khánh triều Trần (1374). Làm quan tới chức Thượng thư bộ Lễ, Tư đồ đại hành khiển, sau được phong tước Mậu Quốc Công. Các cụ đều là bậc có sự nghiệp khoa danh từng được ghi trên bảng vàng bia đá để lưu truyền cho thế hệ sau…” (Thượng thượng tổ tắc Trần triều đệ nhị Tiến sĩ – Sĩ chí Lễ bộ thượng thư, Tham tri Thẩm hình viện sự, Đào công huý Toàn Mân. Sinh hạ Đào công huý Sư Tích. Tắc Trần Long Khánh, Giáp Dần khoa đệ nhất giáp, đệ nhất danh, tiến sĩ cập đệ. Sĩ chí Lễ bộ thượng thư, Tư đồ đại hành khiển. Tài phong Mậu Quốc Công. Thử giai khoa danh sự nghiệp hoàng bảng thạch bi giả dã, di kỳ hậu thế…).
Sau đoạn ghi mục đích ý nghĩa việc lập gia phả và ghi về cụ tổ, đến phần ghi chép về mộ phần và kỵ của các cụ họ Đào, Song Khê. Ở đây, chúng tôi chỉ giới thiệu đoạn viết về cụ Đào Toàn Mân và Đào Sư Tích:
“Đời thứ 10, Cao Cao tổ Đào công, huý tự là Toàn Mân, giỗ vào ngày mồng Mười tháng Mười hàng năm. Nay mộ táng tại xứ Đồng Mối địa phận xã Lịm Xuyên (cùng xã Song Khê ngày nay). Mộ nằm ở chỗ cao, vuông ruộng chừng hơn một sào.
Đời thứ 9 – Cao Cao tằng tổ Đào công, huý tự là Sư Tích, giỗ ngày mông 4 tháng 9 hàng năm. Nay mộ táng tại xã Cổ Lễ, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Đinh và vẫn còn một toà văn từ ở đó…” (Đệ thập thế tổ: Cao Cao tổ Đào công, huý tự Toàn Mân. Nghênh niên thập nguyệt, thập nhật kỵ. Thời kim táng tại Lịm Xuyên xã địa phần Đồng Mối xứ. Sơn phần cao quảng phương ước nhất sào linh. Đệ cửu thế tổ: Cao Cao tằng tổ Đào công huý tự Sư Tích. Nghênh niên, cửu nguyệt, tứ nhật kỵ. Thời kim táng tại Nam Định tỉnh, Nam Trực huyện, Cổ Lễ xã, Thượng tồn Văn từ nhất toà).
3. Hiện ở làng Song Khê, xã Song Khê, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang có nhà thờ của dòng họ Đào Văn. Nhà thờ có quy mô nhỏ nhưng được dòng họ quan tâm tu sửa cẩn thận. Tam quan nhà thờ có chữ Trạng nguyên Đào Toàn Mân, Đào Sư Tích và 2 đôi câu đối:
- Song Khê miếu đường lưu vạn đại
Trần triều khoa giáp đệ nhất môn.
- Khoa giáp thiên thu, gia phụ tử
Thanh danh vạn cổ, quốc quân thần.
Ở xứ Đồng Mối vẫn còn ngôi mộ của cụ Đào Toàn Mân, bia mộ ghi: Mộ cụ Đào Toàn Mân. Đây là ngôi mộ cổ, hiện vẫn còn gạch xây có niên đại thời Trần ở phần móng cao chừng 40cm. Điều đó chứng tỏ từ khi an táng đến nay mộ vẫn nằm nguyên ở vị trí cũ.
4. Như vậy, ngoài những thông tin mà các tư liệu đã công bố (Các nhà khoa bảng Việt Nam, Tư liệu mới về Trạng nguyên Đào Sư Tích v.v…) thì các tư liệu điền dã ở vùng Bắc Giang, Bắc Ninh đã bổ sung thêm nhiều thông tin bổ ích về Trạng nguyên Đào Sư Tích.
- Theo các tài liệu đã nêu trên thì quê quán Trạng nguyên Đào Sư Tích chính là làng Song Khê, xã Song Khê, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang. Ông sinh ra ở làng Song Khê, thời gian đi học và trưởng thành được gắn với miền đất phủ Thiên Trường là nơi cha ông làm quan, dạy học. Sau khi mất, mộ cụ Toàn Mân được đưa về quê, mộ Trạng nguyên Đào Sư Tích được an táng ở Nam Định do đó có sự ghi chép bất đồng giữa các tư liệu lịch sử.
- Năm sinh, năm mất có giá trị tìm hiểu cuộc đời hành trạng của Trạng nguyên Đào Sư Tích trong một giai đoạn lịch sử nhất định. Về thân thế Trạng nguyên Đào Sư Tích thì cuốn gia phả ghi khá rõ ràng. Riêng về sự nghiệp có bổ sung thêm một chức quan mà chưa tài liệu nào nhắc tới khi viết về Trạng nguyên Đào Sư Tích. Đó là chức Thượng thư bộ Lễ. Sau đó là thời gian đi tìm căn cứ địa cho vua Trần lánh nạn. Rồi đi sứ nhà Nguyên…
Nghiên cứu tìm hiểm về cuộc đời sự nghiệp một danh nhân lịch sử thời Trần trong khi nguồn thông tin rất hiếm hoi thì những nguồn tư liệu trên sẽ là bổ ích và lý thú với những ai quan tâm đến vấn đề này. Chúng tôi xin trân trọng giới thiệu những thông tin trên để mọi người cùng tham khảo.
Nguồn: Xưa và Nay, cố 81, tháng 11/2000
