Thổ Cao Ly sâm cây thuốc quý và rau sạch

Đây là cây thảo mọng nước, cao 30-50cm, sống nhiều năm. Thân hình trụ nhẵn. Rễ nạc, phồng thành củ giống như rễ Nhân sâm (ở Indonesia nó có tên là Nhân sâm Java). Lá đơn, dày, mềm, mọc so le, hình trứng ngược hay hình trái xoan, gốc lá hình nêm, đầu nhọn, dài 6-12cm, rộng 3-5c, cuống rất ngắn. Cụm hoa là một chuỳ thưa ở đầu cành, dài 30-40cm, mang nhiều hoa nhỏ, đều, lưỡng tính, tràng có 5 cánh hoa màu hồng, đường kính khoảng 1cm, nhị 15-20, bầu trên, hình trứng. Quả nang, hình cầu, đường kính 3-5mm, khi già màu nâu đỏ, chứa nhiều hạt hình thận, màu đen. Hạt rất nhỏ, khoảng 5.000 hạt mới nặng 1g.

Cây Thổ Cao Ly sâm có nguồn gốc ở Châu Mỹ nhiệt đới, phân bố cả ở vùng nhiệt đới châu Phi, sau phát triển ra các vùng nhiệt đới trên toàn thế giới. Ở Việt Nam, cây này mọc hoang vừa được trồng để làm rau ăn, làm cảnh và lấy rễ củ làm thuốc. Cây mọc tự nhiên ở các vùng núi đá như huyện Yên Minh, Quản Bạ, Mèo Vạc (Hà Giang); Chiêm Hoá (Tuyên Quang); Quảng Hoà, Hà Quảng, Trà Lĩnh (Cao Bằng); Tràng Định, Bắc Sơn (Lạng Sơn)… Nó cũng được trồng làm rau ăn ở nhiều nước Châu Phi như Ghana, Nigeriavà Congo .

Thổ Cao Ly sâm có các chất phytosterol, saponin, flavonoid, tannin, steroid và các chất vô cơ như K, Na, Ca, Mg và Fe. Rễ chứa I-hexacosanol, l-ctacosanol, l-triacontanol,β-sitosterol. Chất octacosanol có tác dụng chống siêu vi gây bệnh herpes, các viêm nhiễm ngoài da. Nó cũng được dùng hỗ trợ chữa bệnh Parkinson, bệnh tim và làm hạ cholesterol máu.

Theo Đông y, Thổ Cao Ly sâm có vị ngọt, tính bình, có tác dụng bổ trung, ích khí, nhuận phế, sinh tân, kiện tỳ và điều kinh. Trong y học dân gian ở nhiều nước, nó được dùng làm thuốc bổ, chữa cơ thể suy nhược, lợi sữa, giúp ăn ngon, chữa bệnh về gan và thận ( Indonesia ). Lá tươi rửa sạch, nghiền nát rồi đắp để chữa vết loét, ung nhọt. Theo tài liệu nước ngoài, cây này được dùng rộng rãi như một dược thảo có tính kích dục, một loại viagra thiên nhiên ( Indonesia ). Các thí nghiệm trên chuột nhắt trắng cho thấy nó có tác dụng làm tăng số lượng tinh trùng và duy trì số lượng tế bào sinh tinh.

Thổ Cao Ly sâm là cây dễ trồng bằng hạt, hoặc giảm cành, không kén đất, ưa ẩm và sáng, trừ những nơi úng ngập nước. Nên phát triển trồng cây này ở những nơi có điều kiện, kể cả trong thành phố (đổ đất mùn vào hộp xốp hay chậu hoa, để trên sân thượng), trước hết để làm rau ăn, một loại rau sạch (lá và ngọn non), sau là lấy rễ củ làm thuốc, đặc biệt tốt cho các quý ông.

Chú ý: Không nhầm Thổ Cao Ly sâm với cây Sâm đất, còn gọi là Sâm nam, Sâm quy bầu ( Boerhavia diffusa L.), họ Hoa phấn (Nyctaginaceae), cũng mọc hoang rất phổ biến ở Việt Nam.