Thành Nhà Hồ: Bước vào “Ngôi đền” di sản văn hóa nhân loại...

Những giá trị tự thân mang “tầm” thế giới

Nếu “hoành tráng” hay “kỳ vĩ” được dùng khá khiêm tốn khi miêu tả Thành Nhà Hồ, thì “độc đáo”, “tinh tế” và đầy “bí ẩn” lại là lối diễn đạt tuyệt vời, một cách ngợi khen “trúng” nhất về thành trì này. Điều đó khởi phát từ chính những giá trị tự thân của tòa thành và sâu xa hơn, nó khởi phát từ cội nguồn văn hóa Việt Nam – nền văn hóa vốn hướng đến ưa chuộng sự hài hòa “thiên - địa – nhân”.

Nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, khảo cổ, kiến trúc đã so sánh và tìm thấy sự tương đồng nhiều mặt giữa Tây Đô và Đông Đô (Hoàng thành Thăng Long). Đó là sự kế thừa tất yếu. Mang bản sắc văn hóa, có tính đại diện cho một giai đoạn lịch sử đầy biến động của dân tộc, điều đó khẳng định sự ra đời của Thành Nhà Hồ nằm trong “mạch” văn hóa truyền thống và chính thống. Mà văn hóa lại là cơ sở quan trọng để đánh giá giá trị của di sản, đúng như tiêu chí do UNESCO đề ra.

Bi đá được tìm thấy trong quá trình khai quật.

Hấp dẫn đến từ sự bí ẩn. Thành Nhà Hồ là hiện tượng có tính đột khởi về kỹ thuật khai thác, chế tác và xây dựng một đại công trình với nguyên liệu cơ bản là các tảng đá lớn. Không phải công trình duy nhất trong nước và khu vực có lối kiến trúc bằng đá, nhưng Thành Nhà Hồ vẫn là minh chứng “vô tiền khoáng hậu” về kỹ thuật xây dựng khác biệt, độc đáo. Nhiều người đã đặt câu hỏi: bằng công cụ thô sơ, chỉ dùng sức người là chính, vậy làm thế nào những người thợ có thể chuyển những khối đá nặng trên chục tấn lên cao 8 – 10m, xếp chúng chồng khít với nhau mà không dùng bất kỳ chất kết dính nào để “vá” các phiến đá? Đây vẫn còn là ẩn số lớn chưa thể lý giải? Triều Hồ tuy ngắn ngủi nhưng nổi bật ở những cách tân đầy táo bạo trên nhiều lĩnh vực. Bởi vậy, mạo muội nghĩ rằng, phải chăng kỹ thuật xây dựng thành Tây Đô cũng nằm trong ý đồ cách tân toàn diện hay là bức thông điệp thứ nhất cũng thành công nhất về sự cách tân của nhà Hồ mà khởi xướng và đứng đầu là Hồ Quý Ly?

Giếng Vua trong Khu Di tích Thành Nhà Hồ.

Với tư cách là kinh đô của nhà nước Đại Việt cuối Trần đầu Hồ, Tây Đô được xây dựng dựa trên những nguyên tắc cơ bản về địa thế, phong thủy, tiền án hậu chẩm đều có hình sông thế núi bao bọc. Thành tọa lạc ở vị trí giáp ranh đồng bằng và miền núi, cảnh quan đẹp, sông núi hài hòa, địa hình đa dạng tạo lợi thế về quân sự. Sử dụng tới 20.000 m3 đá để xây dựng và gần 100.000 m ³đất được đào đắp, thành được kết cấu gồm 3 phần: Hoàng thành (nội thành); Hào thành bao bên ngoài, cách chân thành chừng 50m, có tác dụng bảo vệ nội thành và La thành là vòng ngoài cùng. Chính sử chép: “Tháng giêng năm Đinh Sửu (1397), Hồ Quý Ly sai Thượng thư Lại bộ kiêm Thái sử lệnh Đỗ Tỉnh về Yên Tôn khảo sát thực địa, đo đạc, đắp thành, đào hào, lập nhà tông miếu, xây đàn thờ thần, mở phố sá lập đường ngõ, công việc làm 3 tháng thì xong” - (sách “Đại Việt Sử ký toàn thư” của Ngô Sĩ Liên). Với khối lượng công việc lớn, đặc biệt là việc xây 4 bức tường thành bằng các phiến đá lớn, người xưa chỉ mất 3 tháng. Đó không chỉ là sức lực, đó còn là trí lực tuyệt vời của con người đã đổ xuống và hằn lên công trình này. Và theo đó, thời gian xây dựng Thành Nhà Hồ không chỉ khiến nhiều người kinh ngạc, thán phục mà còn là yếu tố làm nên sức hấp dẫn của tòa thành. Trải qua 6 thế kỷ tồn tại, phần kiến trúc bên trong hoàng thành đã bị hủy hoại, vùi lấp hết, song 4 bức tường thành – biểu tượng của Thành Nhà Hồ - vẫn giữ tương đối nguyên vẹn kiến trúc ban đầu, nổi bật với 4 cổng Nam, Bắc, Đông, Tây.

Bên cạnh phần di tích lộ thiên, tiến hành khảo cổ tổng thể di tích Đàn tế Nam Giao và khai quật trên diện tích hàng chục nghìn mét vuông khác, các nhà khảo cổ đã phát hiện được hàng nghìn di vật và nhiều mảng kiến trúc thể hiện sự giao thoa, tiếp biến kiến trúc các thời Trần, Hồ và Lê sơ như sân lát gạch, các trụ chân tảng bằng đá, Giếng Vua... Đó là những lớp trầm tích văn hóa, thể hiện sự tiếp nối các giai đoạn lịch sử, các triều đại phong kiến mà vương triều Hồ là một mắt xích không thể thiếu.

Có thể nói, nhìn trên bình diện nào, dù là kiến trúc, lịch sử, văn hóa hay khảo cổ, Thành Nhà Hồ đều “phát lộ” ánh hào quang của riêng nó. Từng đóng vai trò là nơi giao lưu, trao đổi các giá trị văn hóa giữa Việt Nam với các nước Đông Á và Đông – Nam Á; nơi duy nhất ghi dấu ấn đặc biệt trong việc thực hiện các quyết định cách tân đất nước của vương triều Hồ, góp phần thúc đẩy và tăng cường các trào lưu tư tưởng mới ở Việt Nam và khu vực... Ngày nay, Thành Nhà Hồ trở thành chứng nhân lịch sử và những giá trị tự thân của nó đương nhiên đã mang “tầm” thế giới khi chính thức ghi tên mình vào “ngôi đền” di sản văn hóa nhân loại.

Vinh dự càng lớn, trách nhiệm càng cao

Thành Nhà Hồ là “Di sản có giá trị toàn cầu” – đó là nhận định của nhiều quốc gia như Thụy Sỹ, Thụy Điển, Ô-xtrây-li-a, các nước châu Phi, Mỹ La tinh... khi đánh giá về Thành Nhà Hồ. Từ chỗ “Phải hoãn lại để năm sau” (ý kiến của Hội đồng thẩm định ICOMOS), Đoàn Việt Nam đã quyết tâm đấu tranh để hồ sơ được đưa ra bình chọn trong khuôn khổ cuộc họp lần thứ 35, Ủy ban Di sản thế giới của UNESCO, diễn ra từ 19 đến 29-6 tại Pa-ri, Pháp và biện luận thành công. Với những cứ liệu thuyết phục, Thành Nhà Hồ đã được vinh danh xứng đáng!

Sau tất cả sự vinh danh đẹp đẽ và xứng đáng ấy, bình tĩnh lại để nhìn nhận Thanh Hóa còn rất nhiều việc phải làm nếu muốn giữ gìn, bảo tồn và khai thác giá trị của Di sản văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ. Bà Ca-thê-lin Mu-lơ Ma-rin, Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam trong một lần đến thăm Thành Nhà Hồ đã nói “Việc đề cử để di sản được công nhận đã khó nhưng khó hơn nữa là giữ gìn được di sản đó... Nếu các di sản không được bảo tồn tốt sẽ bị loại bỏ”. Đó là “án treo” dành cho bất kỳ di sản nào và Thành Nhà Hồ cũng không phải ngoại lệ. Được vinh danh mới là thành công bước đầu, để di sản ấy trường tồn và phát huy giá trị còn một chặng rất dài. Thực tế cho thấy, mỗi năm Thành Nhà Hồ mới chỉ thu hút khoảng 30.000 lượt khách đến tham quan. Làm thế nào để Thành Nhà Hồ sẽ là một Thánh địa Mỹ Sơn hay một Phố cổ Hội An “hậu vinh danh” – những thanh nam châm hút khách du lịch? Đó chắc chắn không còn là vấn đề thuộc phạm vi hẹp của địa phương có di sản nữa.

Đoàn ngoại giao các nước thành viên Ủy ban Di sản thế giới chụp ảnh lưu niệm tại Thành Nhà Hồ. (Ảnh tư liệu của Lê Dung)

Bên cạnh đó, việc phục dựng, tôn tạo, bảo vệ di tích trước sự hủy hoại của thiên nhiên và con người là nhiệm vụ không hề nhẹ nhàng. Trong việc gìn giữ di sản, nhiều ý kiến cho rằng, gìn giữ di sản không phải là dời người dân đi nơi khác để lại công trình đá trơ trọi, lạnh lẽo, mà phải giữ được sự tiếp nối liên tục đời sống người dân. Sống hằng ngày cạnh di sản là người dân, hàng thế kỷ qua đã vậy và mãi về sau cũng vậy. Họ gắn với di sản không chỉ ở không gian sống mà phải là sự hài hòa giữa trách nhiệm và quyền lợi. Cũng nhờ vậy, di sản có sức sống là khi nó sống trong cộng đồng...

Chúng ta mất hơn 6 năm để di tích trở thành di sản thế giới, nhưng sẽ mất gấp nhiều lần khoảng thời gian ấy để di sản trở thành tài sản quý, xứng đáng với tầm vóc của nó.

  (Bài có sử dụng một số tư liệu của TTXVN)