Thành lũy hơn 500 tuổi được khai quật
Thành lũy dài khoảng 200 km, trải dài qua nhiều sông, suối, núi rừng từ huyện Trà Bồng (Quảng Ngãi) đến An Lão (Bình Định), cao 5m, chân đáy có nơi rộng 6m, bề mặt rộng 3m với hàng trăm đồn bảo xếp bằng đá.
TS Nguyễn Tiến Đông, Viện khảo cổ học Việt Nam cho biết, trường lũy được dựng hơn nửa thiên niên kỷ trước do cư dân người Việt, người H’re bản địa và binh lính chung sức xây. Đến thế kỷ 19, thành được đắp thêm, gia cố chắc chắn, giữ vai trò là một công trình quân sự. Có một con đường cổ chạy dọc theo thành lũy là một phần đường thiên lý nối các tỉnh phía Nam .
Đây là trường lũy độc đáo, một di sản văn hóa chứa đựng nhiều giá trị được thể hiện rõ nét về khảo cổ học, kiến trúc, nhân loại học, câu chuyện lịch sử và cảnh quan. Trường lũy có chiều dài gần 200 km, là công trình kiến trúc lớn và đa dạng với nhiều phần của nó làm bằng đá, nhiều phần khác làm bằng đất và những đoạn làm bằng cả đất và đá. Kỹ thuật xếp đá cũng rất đặc biệt được sử dụng các nguyên liệu khác nhau, tại chỗ trong cấu trúc của lũy.
Nhiều công trình có liên quan đến trường lũy như hơn 50 đồn bảo đã được tìm thấy đều xây bằng đá và tình trạng bảo tồn tốt hoặc xây bằng đất có hào bao quanh (trong đó đã khai quật 3 di tích Thiên Xuân, ở xã Hành Tín Đông, Rồm Đồn và Đèo Chim Hút, ở xã Hành Dũng, huyện Nghĩa Hành-Quảng Ngãi) đã chứng minh rất rõ ràng về đồn bảo có vai trò là công trình quân sự.
Có một con đường cổ chạy dọc theo lũy. Đây là một phần của đường Thiên Lý nối kinh đô với các tỉnh phía nam. Trường lũy nằm ở thung lũng gần chợ nguồn cổ của vùng cao nguyên: Trà Bồng (Quảng Ngãi) phía Bắc và An Lão (Bình Định) phía nam. Cả hai còn giữ được cảnh quan đặc trưng của những điểm buôn bán nguồn giữa miền núi và đồng bằng…
Trường lũy này còn khá nguyên vẹn với hàng trăm đồn bảo mang tính chất mở chứ không đóng kín. Bên cạnh mục đích phòng vệ, giữ vai trò quân sự, qua những hiện vật gốm cổ khai quật được, lũy còn mang tính chất thông thương giữa vùng biển với vùng cao, thậm chí ảnh hưởng rộng ra nhiều khu vực lân cận. Mỗi đồn bảo dọc theo thành lũy ví như những “trạm hải quan” kiểm soát sự thông thương, trao đổi mua bán hàng hóa giữa các vùng miền.
“Từ những hiện vật gốm khai quật được ở khu vực cận kề trường lũy, thật bất ngờ trong cuộc Nam tiến xa xưa không chỉ có cộng đồng người Việt mà còn có cả người Thái, Mường từ phía Bắc di cư vào”, ông Đông nói.
Theo ông Đông, từ thở xa xưa đồng bào dân tộc H’re ở Quảng Ngãi đã là một mắc xích quan trọng trong con đường trao đổi thương mại trên cao nguyên và tới cả vùng sông Mekong của Lào. Đặc biệt, trường lũy và con đường cổ thuộc địa phận huyện Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi và huyện Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định, sau này được sử dụng như những nhánh của đường mòn Hồ Chí Minh trong suốt cuộc kháng chiến chống Mỹ.
Nhóm nghiên cứu đã phát hiện nét tương đồng của nghệ thuật xếp đá trường lũy giống hệt với nghệ thuật xếp đá trên ruộng tỏi và dọc ven biển của cư dân huyện đảo Lý Sơn.
Chuyên gia khảo cổ học Christopher Young, Hội đồng di sản Anh bộc bạch: “Công trình này có ý nghĩa quan trọng trong việc nghiên cứu cộng đồng các dân tộc khác nhau ở Việt Nam . Điều cốt yếu nhất bây giờ là bảo vệ cảnh quan thiên nhiên nguyên sơ của công trình và đề cử thành lũy trở thành di sản của quốc gia. Sau đó kiến nghị tổ chức UNESSCO công nhận là di sản văn hóa thế giới”.
GS Phan Huy Lê nhấn mạnh tính khác biệt giữa trường lũy Quảng Ngãi - Bình Định với các công trình khác ở chỗ có sự giao thoa giữa cách sắp xếp đá, đất của trường lũy. Lũy đắp bằng đất và đá chiều cao thông thường từ 1 - 3 m nhưng có điểm cao đến 4 m, mặt trên rộng 2,5 m, chân dày tới 4 m. Khai quật tại một số điểm phát hiện nhiều đồ gốm, đất nung, sành. Điều đặc biệt là sự phối hợp, thỏa thuận giữa hai cộng đồng dân tộc Việt và Hrê trong quá trình xây dựng trường lũy.
Các nhà nghiên cứu vẫn chưa thống nhất được quan điểm về lý do xây trường lũy (công trình che chở cho lực lượng quân sự đi dọc theo tuyến Bắc - Nam, lũy được xây do căng thẳng trong quan hệ kinh tế giữa cư dân cao nguyên và hạ du, để chống lại những cuộc nổi dậy ủng hộ nhà Tây Sơn sau khi Nguyễn Ánh lên ngôi…) nhưng đều thống nhất: Đây là công trình có ý nghĩa rất lớn về lịch sử, quân sự, văn hóa và kinh tế dưới triều Nguyễn.
Ông Nguyễn Đăng Vũ, Giám đốc Sở Văn hoá - Thể thao & Du lịch tỉnh Quảng Ngãi cho biết, Sở đang hoàn tất hồ sơ để sớm công nhận bờ lũy là di tích cấp tỉnh, sau đó sẽ tiếp tục đệ trình lên cấp quốc gia.
