Thái sư Á vương Đào Cam Mộc danh nhân kiệt xuất thời nhà Lý
Trước thế giặc lăm le ngoài bờ cõi, lòng người dân phân tâm, lúc này dân gian đồn rằng trên cây cổ thụ bị sét đánh ở châu Cổ Pháp hiện lên dòng chữ: "Gốc cây thăm thẳm. Ngọn cây xanh xanh. Cây hòa đao rụng. Mười tám hạt thành. Cành đông xuống đất. Cây khác lại sinh. Đông mặt trời mọc. Tây sao náu hình. Khoảng sáu bảy năm. Thiên hạ thái bình". Nội dung những dòng chữ này ý nói vua non yếu, bầy tôi cương thịnh, họ Lê mất, họ Lý nổi lên, trải sáu hoặc bảy năm thì thiên hạ thái bình.
Đến khi Long Đĩnh băng hà, vua nối ngôi còn bé, Lý Công Uẩn cùng với hữu điện tiền chỉ huy là Nguyễn Đê mỗi người được đem 500 quân tùy lòng (quân hầu của vua) vào làm túc vệ.Chi hậu Đào Cam Mộc dò biết Lý Công Uẩn có ý muốn nhận việc truyền ngôi, nhân lúc vắng người hỏi để gợi xem: "Mới rồi chúa thượng ngu tối bạo ngược, làm nhiều việc bất nghĩa, trời chán ghét nên không cho hết thọ, con nối thơ ấu không kham nổi nhiều khó khăn. Mọi việc phiền nhiễu thần linh không ưa, dân chúng nháo nhác, mong tìm chân chúa. Sao Thân vệ không nhân lúc này nghĩ ra mưu cao, quyết đoán sáng suốt, xa xem dấu cũ của Thang Vũ, gần xem việc làm của Đinh Lê, trên thuận lòng trời, dưới theo ý dân, mà cứ khư khư giữ tiểu tiết làm gì".
Lý Công Uẩn thận trọng, ngại Đào Cam Mộc có bụng khác, giả cách nói rằng: "Sao ông nói thế, tôi phải bắt ông nộp quan". Ông thong thả nói với Lý Công Uẩn: "Tôi thấy thiên trời nhân sự như thế, cho nên mới dám phát ngôn. Nay ông lại muốn cáo giác tôi thì tôi không phải là người sợ chết". Lúc đó Lý Công Uẩn mới thổ lộ: "Tôi đâu nỡ cáo giác ông, chỉ sợ lời nói tiết lộ thì chết ráo, nên răn ông đó thôi".
Hôm sau, ông lại nói với Lý Công Uẩn: "Người trong nước ai cũng nói họ Lý khởi nghiệp lớn, lời sấm đã hiện ra rồi, đó là cái họa không thể che dấu được nữa. Chuyển họa thành phúc chỉ trong sớm chiều. Đây là lúc trời trao người theo, Thân vệ còn nghi ngại gì nữa". Lý Công Uẩn nói: "Tôi đã hiểu ý ông, không khác gì ý của Vạn Hạnh, nếu thực như lời ấy thì nên tính kế thế nào?". Đào Cam Mộc bèn trả lời: "Thân vệ là người khoan thứ, nhân từ, lòng người chịu theo. Hiện nay trăm họ mệt mỏi kiệt quệ, dân không chịu nổi, Thân vệ nên lấy ân đức mà vỗ về, thì người ta tất xô nhau mà kéo về như nước chảy chỗ thấp, có ai ngăn được".
Đào Cam Mộc biết việc cần kíp, sợ sinh biến mới nói chuyện với khanh sĩ và các quan, ai cũng vui theo. Ngay ngày hôm ấy, đều họp cả ở trong triều mới bàn kín với khanh sĩ: "hiện nay, dân chúng ức triệu khác lòng, trên dưới lìa bỏ, mọi người chán ghét tiên đế hà khắc bạo hành không muốn về… có lòng suy tôn quan Thân vệ… nhân lúc này cùng nhau sách lập Thân vệ làm Thiên tử".
Thế rồi cùng nhau dìu Lý Công Uẩn lên chính điện, lập làm Thiên tử, lên ngôi Hoàng đế. Trăm quan đều lạy rạp dưới sân, trong ngoài đều hô "vạn tuế" vang dậy cả trong triều. Đại xã cho thiên hạ, lấy niên hiệu Thuận Thiên, năm 1010 mở đầu vương triều Lý.
Nếu như nói người chủ trương đưa Lý Công Uẩn lên ngôi là Sư Vạn Hạnh, thì người tổ chức thực thi chủ trương đó lại là Đào Cam Mộc.
Từ khi lên ngôi, Lý Công Uẩ cảm phục ghi ơn, không những tin tưởng giao cho Đào Cam Mộc những công việc quan trọng trong triều chính, phong cho Đào Cam Mộc làm Nghĩa Tín hầu mà nhà vua còn gả con gái là công chúa lớn An Quốc cho ông. Ông còn có nhiều công lao xây dựng triều chính, nhất là thời kỳ dời đô về Thăng Long. Xuất thân từ võ quan, nhưng do ham đọc sách nên Đào Cam Mộc thông kinh sử, thiên văn, địa lý, am hiểu vận trời đất nên các quan trong triều kính nể và nhân dân tôn vinh ngài là "Đào Trạng Văn Quan".
Ông cũng chính là người dự thảo "Chiếu dời đô". Đào Cam Mộc tạ thế đêm 15 tháng giêng năm Thuận Thiên thứ sáu (1015) tại tư dinh ngõ Thị Thôn, Cổ Loa, Đông Ngàn, Từ Sơn, Bắc Ninh (nay là Cổ Loa, Đông Anh, Hà Nội). Để ghi tạc công lao người khai quốc triều Lý, vua Lý Thái Tổ đã truy phong cho ông chức vị cao nhất là Á vương, trên tư dinh cho xây nơi thờ Thái sư Á vương Đào Cam Mộc và ban tặng câu đối: "Lý triều định đô vương tứ phúc/ Đào trạng văn quan Quốc ân thân".
Hiện nay, tại huyện Yên Định quê hương thái sư Á vương Đào Cam Mộc có 3 di tích thờ phụng đệ nhất công thần tôn phù Lý Công Uẩn, vị vua khai sinh triều Lý. Đó là đền thờ ở làng Nam Thạch, Yên Trung quê ngoại và đền thờ ở làng Bùi Hạ, xã Yên Phú.
Ở Tràng Lang, Đình Tiến, theo các cụ cao niên cho biết, khu thờ ngài ở đây được bố trí theo kiểu "tiền thần, hậu phật", đền gắn với chùa, vì vậy, di tích này có tên gọi là "Hùng Phúc cổ tự", thần được thờ cúng với Phật. Ngôi chùa được xây dựng vào năm Kỷ Dậu (1069), đời vua Lý Thánh Tông để nhớ ơn vị khai quốc công thần này. Ở bên tả tòa tiền điện, tượng Thái sư Á vương Đào Cam Mộc đầu đội mũ, mặt chữ điền, mắt sáng, môi son, râu dài, hai tay cầm cân đai, chân đi hài, mình khoác hoàng bào… toát lên vẻ uy nghi hùng dũng. Di tích này hiện còn giữ được tấm bia cổ, dựng vào năm Bính Ngọ (1060).
Đền thờ ở làng Nam Thạch, Yên Trung quê ngoại, trải thời gian cũng đã có đổ nát từ lâu, trong đền có bức đại tự ghi ơn công đức của ngài: "Sinh vi Lý tướng, từ vi Lê thần", nghĩa là: Sống là tướng Lý, chết làm thần nhà Lê.
Hướng tới kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long, tôn vinh vương triều Lý trong lịch sử và những người có công với dân với nước, mới đây đền thờ Thái sư Á vương Đào Cam Mộc ở quê ông (Thanh Hóa) được đầu tư nhiều tỷ đồng đã và đang tiến hành trùng tu, tôn tạo với nhiều hạng mục.
Với Thái sư Á vương Đào Cam Mộc, người có công đầu khai Quốc vương triều Lý, chúng tôi đề nghị UBND thành phố Hà Nội, Ban chỉ đạo Quốc gia kỷ niệm ngàn năm Thăng Long - Hà Nội cần nghiên cứu xem xét cho triển khai thực hiện dự án, khôi phục nơi thời Thái sư Á vương Đào Cam Mộc trên khu di tích Cổ Loa - Hà Nội và có con đường mang tên Đào Cam Mộc trước ngày Đại lễ Kỷ niệm Thăng Long - Hà Nội ngàn năm tuổi.
