Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả: Bài toán khó

Ông Phương Hoàng Kim, Phó chủ nhiệm Văn phòng Tiết kiệm năng lượng (Bộ Công Thương) dự báo dựa trên tính toán quy hoạch năng lượng (NL) quốc gia, trong giai đoạn 2010 - 2020 có thể xuất hiện sự mất cân đối giữa khả năng cung cấp và nhu cầu sử dụng NL. Do vậy, Việt Nam sẽ chuyển từ nước xuất khẩu thành nước nhập khẩu NL và mức độ phụ thuộc vào NL nhập khẩu sẽ ngày một tăng. Với tốc độ gia tăng mức khai thác NL như hiện nay, các nguồn NL sơ cấp của Việt Nam (than, dầu, khí và thủy điện) sẽ trở nên khan hiếm. Hầu hết các nguồn thủy năng lớn đã đưa vào khai thác hoặc đang xây dựng. Các mỏ dầu và khí đốt sẽ dần cạn kiệt trong vòng vài chục năm tới.

Lãng phí nguồn năng lượng

Sử dụng điện chưa tiết kiệm và hiệu quả là vấn đề của Việt Nam hiện nay. Cụ thể, để tăng 1% tổng thu nhập quốc nội (GDP), điện năng phải tăng từ 2% trở lên. Ở các nước phát triển, tỷ lệ này nhỏ hơn 1% và ngày càng giảm. Điều đó nói lên công nghệ chúng ta sử dụng là chưa tiên tiến, tiêu tốn NL và việc tiết kiệm điện chưa trở thành thói quen phổ biến trong cộng đồng.

Theo kết quả thống kê tình hình sử dụng điện trong các ngành nghề trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh năm 2008, hộ gia đình chiếm 35.9%, công nghiệp chiếm 40.3% và thương mại dịch vụ chiếm 23.9%. Năm 2008, toàn thành phố sử dụng 11,968,374,472 kWh điện. Như vậy điện sinh hoạt ở TP.HCM chiếm hơn 1/3 (4,292,149,255 kWh điện) tổng lượng điện tiêu thụ (TP.HCM hiện có khoảng 1.8 triệu hộ). Việc nắm bắt được nhận thức và kiến thức của cộng đồng trong việc sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả là hết sức cần thiết để xây dựng thành công các chương trình truyền thông vận động cộng đồng thực hành tiết kiệm, Trung tâm tiết kiệm năng lượng TP.HCM (sau đây gọi tắt là Trung tâm) đã tiến hành khảo sát về “kiến thức, thái độ, hành vi của cộng đồng về sử dụng và tiết kiệm năng lượng tại TP.HCM”. Kết quả cho thấy: Hầu hết cộng đồng đều được nghe nói đến tiết kiệm năng lượng (TKNL) với tỷ lệ 77,5% (ngoại thành), 71,6% (vùng ven) và 66,5% (nội thành). Nguồn cung cấp thông tin chủ yếu là kênh truyền hình và báo chí. Các chương trình phát động vận động sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả trực tiếp đến các hộ gia đình là rất ít. Một số nguyên nhân dẫn đến việc sử dụng điện lãng phí là thiếu các tiêu chuẩn trong việc sản xuất các thiết bị điện, xây dựng các công trình chiếu sáng, thông hóa và điều hòa không khí phù hợp với điều kiện khí hậu của công nghiệp; thiếu vốn và công nghệ mới tiết kiệm năng lượng. Thiếu các chính sách, quy định cụ thể trong việc khuyến khích các gia đình, công sở, cơ quan, trường học sử dụng các thiết bị TKNL. Chưa thực hiện các biện pháp về hành chính để chống lãng phí điện, chính sách giá điện chưa thực sự thúc đẩy hộ dùng điện sinh hoạt thực hiện tiết kiệm điện.

Đặc biệt, trong sản xuất công nghiệp, xây dựng dân dụng và giao thông vận tải của nước ta, tình trạng lãng phí NL là rất lớn. Hiệu suất sử dụng NL trong các nhà máy điện đốt than, dầu của nước ta chỉ đạt được từ 28-32%, thấp hơn so với các nước phát triển 10%; hiệu suất các lò hơi công nghiệp chỉ đạt 60%, thấp hơn mức trung bình của thế giới khoảng 20%, nếu so với các nước phát triển thì còn thấp hơn nữa. NL tiêu hao cho một đơn vị sản phẩm trong nhiều ngành công nghiệp của nước ta cao hơn nhiều so với các nước phát triển. Cường độ NL trong công nghiệp của Việt Namcao hơn Thái Lan và Malaysia khoảng 1,5 - 1,7 lần. Tỷ lệ giữa tăng trưởng nhu cầu NL so với tăng trưởng GDP của nước ta đến 2 lần, trong khi ở các nước phát triển, tỷ lệ này dưới 1.

Ông Phương Hoàng Kim cho biết, các nghiên cứu, tính toán cho thấy, tiềm năng tiết kiệm NL trong các ngành công nghiệp sản xuất xi măng, thép, sành sứ, đông lạnh, hàng tiêu dùng… của nước ta có thể đạt trên 20%; lĩnh vực xây dựng dân dụng, giao thông vận tải có thể tới trên 30%; khu vực sinh hoạt và hoạt động dịch vụ cũng có tiềm năng tiết kiệm NL không nhỏ.

Cần đột phá bằng luật

Luật Sử dụng NL tiết kiệm và hiệu quả đã được Quốc hội thông qua ngày 17.6.2010 và ngày 28.6 vừa qua. Nhưng theo các đại biểu, chỉ mới có Luật Sử dụng NL tiết kiệm và hiệu quả là chưa đủ. Yêu cầu có một bộ luật về NL mới và tái tạo là hết sức quan trọng.

Ông Hoàng Hữu Thận, Giám đốc Trung tâm Tư vấn và phát triển điện (Hội Điện lực Việt Nam ) nhận định: NL mới và NL tái tạo sẽ là một giải pháp hỗ trợ tiết kiệm NL. Việc phát triển các nguồn NL mới, đặc biệt là nguồn NL tái tạo (gió, mặt trời, thủy triều, địa nhiệt, sóng biển, nhiệt đại dương và các nguồn sản sinh ra khí sinh học, biogas…) được xem là nguồn NL của tương lai gần, khi các nguồn NL thương mại truyền thống ngày càng cạn và vấn nạn ô nhiễm ngày trở nên nghiêm trọng.

Trong khi chờ đợi Nhà nước có chính sách trợ giá để phát triển đại trà nguồn NL tái tạo, ở hoàn cảnh hiện nay, một số chính sách tỏ ra rất khả thi, cần được chú trọng khuyến khích phát triển, như là giải pháp tiết kiệm điện hiệu quả. Theo ông Thận, cần tận dụng phân gia súc, gia cầm để sản xuất ra khí sinh học biogas đốt bếp lò hoặc chạy máy phát điện (hiện Việt Nam đã làm chủ được công nghệ này). Giải pháp thứ hai là khai thác NL mặt trời phải có chiến lược lâu dài. Do suất đầu tư lớn, giá thành điện năng cao, nên khi có chính sách hỗ trợ giá khả thi, việc phát triển điện mặt trời mới có cơ sở trở thành hiện thực. Trong giai đoạn trước mắt, điện mặt trời có thể phát triển ở những nơi xa lưới điện quốc gia và các vùng hải đảo. Đối với điện gió, cần có những cú kích mạnh về tài chính mới đủ so sánh với các dạng NL truyền thống như than, dầu, hạt nhân. Một dạng NL tái tạo khác là rác thải đô thị và các phế phẩm nông nghiệp như trấu, rơm rạ… sử dụng cho mục đích phát điện cũng sẽ góp phần tiết kiệm điện.

Theo TS Vũ Minh Mão - Chủ tịch Hội Chiếu sáng đô thị Việt Nam : “Sự mất cân đối cung cầu về nguồn điện ở nước ta sẽ còn kéo dài trong nhiều năm, nguyên nhân chủ yếu là thiếu vốn đầu tư phát triển các nguồn điện đi trước một bước. Đi đôi với phát triển nguồn điện, việc sử dụng hiệu quả và tiết kiệm điện năng là rất cần thiết, vừa cấp bách vừa lâu dài. Tiết kiệm điện năng trong chiếu sáng không phải là tắt, không sử dụng các bóng đèn khi có nhu cầu mà là cần áp dụng đồng bộ các giải pháp công nghệ tiên tiến, sử dụng các nguồn sáng và thiết bị chiếu sáng tiết kiệm năng lượng và hiệu quả theo phương châm “tiêu tốn ít điện năng nhưng chất lượng ánh sáng tốt hơn” đáp ứng nhu cầu sử dụng đồng thời góp phần giảm điện năng tiêu thụ trong chiếu sáng ở cả thành thị và nông thôn nhất là vào những giờ cao điểm tối hàng ngày. Nhà nước đã và đang có chính sách khuyến khích, thúc đẩy việc sử dụng hiệu quả và tiết kiệm điện góp phần phát triển kinh tế - xã hội, phục vụ đời sống nhân dân và bảo vệ môi trường phát triển bền vững như Luật Điện lực, Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả v..v..”.