Quy hoạch đô thị Việt Nam: Từ phản biện sang tư vấn chủ động

Trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, chuyển đổi số, mô hình chính quyền địa phương hai cấp và biến đổi khí hậu đặt ra những yêu cầu mới, KTS. Trần Ngọc Chính cho rằng, tư duy quy hoạch cần chuyển từ cách tiếp cận tương đối tĩnh sang linh hoạt, thích ứng; từ dựa chủ yếu trên hiện trạng và dự báo sang dựa trên dữ liệu; từ phát triển đơn ngành sang tích hợp đa ngành, liên vùng.

Tham luận của KTS Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Xây dựng, trình bày tại Đại hội IX Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.

28 NĂM ĐỒNG HÀNH CÙNG SỰ NGHIỆP QUY HOẠCH ĐÔ THỊ

Sau 40 năm đổi mới, công tác quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển đô thị - nông thôn ở Việt Nam đã đạt nhiều kết quả quan trọng. Không gian đô thị được mở rộng; hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng kinh tế - xã hội ngày càng được quan tâm đầu tư theo hướng đồng bộ, hiệu quả; chất lượng sống của cư dân đô thị và nông thôn từng bước được nâng cao.

KTS. Trần Ngọc Chính. Ảnh: Reatimes.

Theo KTS. Trần Ngọc Chính, đô thị hóa và phát triển đô thị đã trở thành một động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Trong tiến trình đó, các tổ chức xã hội - nghề nghiệp có vai trò quan trọng trong việc tập hợp trí tuệ của đội ngũ chuyên gia, tham gia tư vấn, phản biện và đóng góp xây dựng chính sách.

Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam (VUPDA) là tổ chức xã hội - nghề nghiệp tập hợp những người làm công tác quy hoạch và phát triển đô thị - nông thôn trong cả nước tự nguyện tham gia. Hội được thành lập theo Quyết định số 24/1998/QĐ-TTg ngày 2/2/1998 của Thủ tướng Chính phủ và là một trong những thành viên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.

Qua 5 kỳ đại hội và 28 năm hoạt động, Hội đã tập hợp ngày càng đông đảo các chuyên gia đầu ngành, nhà nghiên cứu, nhà quản lý, kiến trúc sư, nhà quy hoạch, chuyên gia xây dựng, kinh tế, văn hóa, lịch sử, môi trường cùng các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực quy hoạch xây dựng và phát triển đô thị - nông thôn.

Đến nay, Hội có 19 hội cơ sở và chi hội, 39 hội viên tập thể; các đơn vị trực thuộc gồm 5 viện, 1 trung tâm và 1 tạp chí, với tổng số hội viên trên toàn quốc gần 3.000 người.

Theo KTS. Trần Ngọc Chính, việc thường xuyên kiện toàn tổ chức, nâng cao chất lượng hoạt động và chú trọng bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp về tinh thần, vật chất, đạo đức nghề nghiệp của hội viên là một trong những nội dung được Hội quan tâm.

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI, nhiệm kỳ 2026-2031, tổ chức tại Hà Nội trong hai ngày 24 và 25/7/2026, tiếp tục đánh dấu bước phát triển mới của Hội trong việc kiện toàn tổ chức và xác định những nhiệm vụ trọng tâm cho giai đoạn tiếp theo.

ĐÓNG GÓP VÀO XÂY DỰNG CHÍNH SÁCH, PHÁP LUẬT VỀ QUY HOẠCH

Một trong những dấu ấn nổi bật được đề cập trong tham luận là hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội của Hội đối với các chương trình, chiến lược, nghị quyết và chính sách quan trọng về quy hoạch, xây dựng và phát triển đô thị.

Hội đã tham gia góp ý, xây dựng các chương trình, chiến lược và nghị quyết quan trọng của Trung ương, trong đó có Nghị quyết 06 của Bộ Chính trị về quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển bền vững đô thị Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; Nghị quyết 30-NQ/TW về phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng đồng bằng sông Hồng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; Nghị quyết 20-NQ/TW về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh.

Đội ngũ chuyên gia của Hội cũng tham gia đóng góp xây dựng, hoàn thiện nhiều luật quan trọng liên quan đến lĩnh vực quy hoạch và phát triển đô thị như Luật Quy hoạch Đô thị và Nông thôn, Luật Xây dựng, Luật Quy hoạch, Luật Kiến trúc, Luật Đất đai, Luật Đầu tư, Luật Thủ đô cùng các nghị định, thông tư hướng dẫn thực hiện.

Trung ương Hội đã tham gia các hội đồng thẩm định của Bộ Xây dựng, Bộ Tài chính và một số địa phương để góp ý cho các chiến lược, chương trình phát triển đô thị xanh, thông minh, thích ứng với biến đổi khí hậu; các đồ án quy hoạch thuộc thẩm quyền Thủ tướng Chính phủ phê duyệt; quy hoạch tỉnh, quy hoạch chung các thành phố lớn, các khu kinh tế, khu du lịch quan trọng.

Trong số đó có Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội và Quy hoạch tổng thể Thành phố Hồ Chí Minh với tầm nhìn 100 năm; quy hoạch của Hải Phòng, Đà Nẵng, các tỉnh, vùng kinh tế - xã hội và các phường, xã sau ngày 1/7/2025.

QUY HOẠCH TRƯỚC NHỮNG THAY ĐỔI LỚN

Theo KTS. Trần Ngọc Chính, đô thị hóa là xu hướng tất yếu và tiếp tục là một động lực quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội nhanh, bền vững của đất nước.

Tuy nhiên, Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển đô thị mới với quy mô, tốc độ và yêu cầu ngày càng cao.

Quy hoạch cần sự thay đổi mạnh mẽ.

Một mặt, quá trình đô thị hóa tiếp tục diễn ra mạnh mẽ, hình thành các vùng đô thị lớn, các cực tăng trưởng mới, các hành lang phát triển và mạng lưới đô thị có quy mô ngày càng lớn. Ranh giới giữa đô thị và nông thôn ngày càng mang tính tương đối, trong khi mối quan hệ giữa đô thị trung tâm, đô thị vệ tinh, khu vực nông thôn và các vùng chức năng ngày càng chặt chẽ.

Mặt khác, yêu cầu về quản trị phát triển cũng thay đổi nhanh chóng. Việc tổ chức lại không gian phát triển, đổi mới mô hình chính quyền địa phương, thúc đẩy chuyển đổi số và xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia đang tạo ra những điều kiện mới cho công tác quy hoạch và quản lý đô thị.

Đặc biệt, biến đổi khí hậu đang trở thành yếu tố phải được xem xét ngay từ giai đoạn đầu của quá trình hoạch định chiến lược và lập quy hoạch.

Nước biển dâng, ngập lụt, sạt lở, nắng nóng cực đoan, thiếu nước, xâm nhập mặn và những hiện tượng thời tiết bất thường không còn là các yếu tố chỉ được xử lý ở giai đoạn sau, mà phải trở thành biến số cốt lõi của quy hoạch đô thị.

Từ thực tế đó, tư duy quy hoạch cần thay đổi mạnh mẽ: từ cách tiếp cận tương đối tĩnh sang quy hoạch linh hoạt, có khả năng điều chỉnh và thích ứng; từ quy hoạch dựa chủ yếu trên hiện trạng và dự báo sang quy hoạch dựa trên dữ liệu; từ tư duy phát triển đơn ngành sang tư duy tích hợp đa ngành và liên vùng.

Những thay đổi nói trên đặt ra yêu cầu cao đối với công tác tư vấn, phản biện xã hội của các tổ chức nghề nghiệp, trong đó có Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam.

Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI, nhiệm kỳ 2026-2031, Hội xác định tư vấn, phản biện quy hoạch và chính sách là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, có tính chiến lược.

Theo đó, Hội định hướng xây dựng “Mạng lưới chuyên gia tư vấn và phản biện phát triển đô thị Việt Nam”, tập hợp chuyên gia trong và ngoài Hội theo từng lĩnh vực; đồng thời hình thành cơ chế để Hội chủ động nghiên cứu, đề xuất và phản biện các vấn đề lớn của quốc gia về quy hoạch, đô thị, nhà ở, đất đai, hạ tầng, môi trường và biến đổi khí hậu.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là xây dựng cơ sở dữ liệu và nền tảng tri thức về quy hoạch, phát triển đô thị - nông thôn, làm cơ sở cho hoạt động tư vấn, phản biện dựa trên dữ liệu.

Hội cũng định hướng tổ chức thường xuyên các diễn đàn, hội thảo chuyên sâu về những vấn đề mới của đô thị - nông thôn Việt Nam, tạo không gian đối thoại giữa các nhà quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và cộng đồng.

Cùng với đó là tăng cường hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu, tổ chức nghề nghiệp, doanh nghiệp và tổ chức quốc tế để tiếp cận những mô hình, kinh nghiệm tiên tiến về phát triển đô thị.

PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ XANH, THÔNG MINH VÀ THÍCH ỨNG

Trong định hướng nhiệm kỳ mới, Hội cũng đặt vấn đề nghiên cứu xây dựng một số bộ tiêu chí đánh giá độc lập về phát triển đô thị bền vững, đô thị thông minh, đô thị xanh và đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu, phù hợp với điều kiện Việt Nam.

Cùng với đó, việc phối hợp đào tạo, bồi dưỡng thế hệ chuyên gia trẻ được chú trọng, đặc biệt trong những lĩnh vực mới như dữ liệu đô thị, trí tuệ nhân tạo, mô hình đô thị số, kinh tế đô thị, biến đổi khí hậu và quản trị đô thị hiện đại.

Đây được xem là những lĩnh vực ngày càng có ảnh hưởng trực tiếp đến cách thức tổ chức, vận hành và phát triển đô thị trong tương lai.

Từ những kết quả đạt được, Hội tiếp tục đặt mục tiêu phát huy vai trò của đội ngũ chuyên gia, làm điểm tựa cho sự phát triển trong nhiệm kỳ mới.

Theo KTS. Trần Ngọc Chính, đô thị Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới. Những thay đổi về mô hình tăng trưởng, tổ chức không gian, quản trị đô thị, chuyển đổi số và biến đổi khí hậu đang đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác quy hoạch và phát triển đô thị.

Trong bối cảnh đó, Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam không chỉ là nơi tập hợp những người làm nghề quy hoạch và phát triển đô thị, mà cần trở thành một trung tâm tri thức, một địa chỉ tin cậy về tư vấn chính sách và phản biện xã hội trong lĩnh vực quy hoạch và phát triển đô thị - nông thôn của đất nước.

Trọng tâm được xác định là ba chuyển đổi quan trọng: từ phản biện thụ động sang tư vấn chủ động; từ phản biện từng đồ án sang tư vấn chiến lược và chính sách; từ quy hoạch dựa trên kinh nghiệm sang quy hoạch dựa trên dữ liệu, khoa học và khả năng thích ứng.

Nếu thực hiện tốt ba chuyển đổi này, cùng với sự định hướng, chỉ đạo của Bộ Xây dựng và Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam sẽ tiếp tục phát huy trí tuệ của đội ngũ chuyên gia, đóng góp thiết thực vào quá trình hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng quy hoạch.

Mục tiêu cuối cùng là góp phần xây dựng những đô thị Việt Nam bền vững hơn, thông minh hơn, xanh hơn, có bản sắc hơn và có khả năng thích ứng tốt hơn với những biến động của tương lai.

Đó không chỉ là yêu cầu của thực tiễn phát triển đô thị hôm nay, mà còn là trách nhiệm đối với các thế hệ mai sau.