Quỹ giải thưởng sử học Phạm Thận Duật, niềm vinh dự của họ Phạm Yên Mô
Phạm Thận Duật sinh ngày 4.11.1825 tại làng Yên Mô thượng, tổng Yên Mô, nay là xã Yên Mạc, huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình trong một gia đình nghèo nhưng giàu truyền thống hiếu học. Ông đỗ cử nhân khoa Canh Tuất 1850 và ra làm quan với chức Giáo thụ phủ Đoan Hùng và đến cuối đời là Thượng thư Bộ Hộ, Phó Tổng tài Quốc sử quán, Đại thần Viện Cơ mật, Hiệp biện Đại học sĩ. Khi kinh thành Huế thất thủ, Ông cùng Tôn Thất Thuyết phò vua Hàm Nghi ra sơn phòng Quảng Trị thảo chiếu Cần Vương, rồi lĩnh nhiệm vụ ra Bắc chiêu tập nghĩa sĩ Cần Vương. Trên đường ra Bắc, Ông bị Pháp bắt đưa đi tù nơi Côn Đảo và hy sinh giữa biển trên đường bị đi đày từ Côn Đảo đến đảo Tahiti ngày 29.11.1885 (23 tháng 10 năm Ât Dậu).
Phạm Thận Duật không chỉ là một ông quan thanh liêm, một nghĩa sĩ Cần vương vì dân vì nước. Ngoài những hoạt động chính trị, quân sự, ngoại giao, Ông còn là một nhà văn hoá đa diện, hoạt động trong nhiều lĩnh vực khác nhau về giáo dục, văn học, địa chí, thuỷ lợi, sử học. Ông là người được Tự Đức giao cho nhiệm vụ tổng duyệt cuối cùng bộ lịch sử đồ sộ của triều Nguyễn, bộ Khâm định Việt sử thông giám cương mục.Những tác phẩm Ông để lại cho đời sau, tác phẩm nào cũng toát lên ý thức và ngòi bút của một nhà sử học.
Quỹ Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duậtra đời có sự thoả thuận phối hợp hoạt động của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam. Xuất phát từ thực tế: Cho đến năm 2000, Hội Khoa học Lịch sử chưa có một giải nào để khen thưởng cho các công trình sử học xuất sắc, nên Quỹ Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duậtđề nghị với Hội cho công bố một giải thưởng gọi là Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duậtnhằm khuyến khích động viên giới sử học phát huy tài năng, phát triển ngành khoa học lịch sử. Giải thưởng này do Quỹ tài trợ lâu dài.
Về mặt thủ tục, Quỹ Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duậtđã có văn bản đề nghị Hội phối hợp với Quỹ tổ chức xét thưởng và trao giải thưởng hàng năm cho các công trình sử học xuất sắc trong cả nước, trước mắt là các luận án tiến sĩ sử học đạt điểm xuất sắc tại các Hội đồng chấm luân án tiến sĩ cấp Nhà nước. Việc xét và trao thưởng do Quỹ tài trợ. Quỹ còn đề nghị Hội nghiên cứu Quy chế tổ chức và hoạt động của Quỹvà cử đại diện của Hội tham gia vào Hội đồng Điều hành của Quỹ. Ngày 1.11.2000, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam đã có Quyết đình công bố Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duật, tán thành và thoả thuận Quy chế tổ chức và hoạt động của Quỹvà cử Gs Đinh Xuân Lâm cùng Tổng thư ký Dương Trung Quốc tham gia vào Hội đồng Điều hành của Quỹ.
Trong những năm vừa qua, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam đã phối hợp chặt chẽ với Quỹ Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duật hàng năm tổ chức Hội đồng Xét thưởng để tuyển chọn và xếp hạng các luận án tiến sĩ sử học xuất sắc được gửi từ các Hội đồng chấm luận án tiến sĩ sử học cấp nhà nước. Qua 10 lần trao giải, Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duật đã được trao cho 49 tiến sĩ sử học trong đó có 2 giải nhất, 22 giải nhì và 25 giải ba. Trong số các tiến sĩ được giải có 2 tiến sĩ người nước ngoài là CHDCND Lào (giải ba năm 2004) và Hàn Quốc (giải nhì năm 2008). Vì là một quỹ của hậu duệ danh nhân, số tiền thưởng không nhiều và luôn được điều chỉnh theo từng năm với mức thưởng giải Nhất hiện nay là 15 triệu đồng, mức thưởng giải Nhì bằng 70% giải Nhất và giải Ba bằng 70% giải Nhì. Tuy giá trị tiền thưởng còn khiêm tốn, nhưng chúng tôi tin tưởng rằng Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duậtluôn luôn là nguồn động viên tinh thần cho những người đoạt giải do đã đóng góp những công trình có giá trị về học thuật và hơn nữa, đó là giá trị của một giải chính thức đầu tiên của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam. Qua 10 năm, giải đã được trao cho 49 tiến sĩ sử học, nhưng chỉ mới có2 giải nhất. Điều đó nói lên giá trị về mặt chất lượng của công trình sử học đoạt giải và việc xét thưởng đã được xem xét một cách thận trọng và nghiêm túc.
Ngoài việc phối hợp với Hội Khoa học Lịch sử để xét và trao Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duật cho các tiến sĩ sử học, trong thời gian qua Quỹ Giải thưởng Phạm Thận Duậtđã trao nhiều giải cho các em học sinh đoạt giải thi học sinh giỏi các môn học cấp Quốc gia, cấp tỉnh, cấp huyện thuộc địa phương Yên Mô, tỉnh Ninh Bình, quê hương của danh nhân. Năm 2002, Quỹ tham gia các hoạt động từ thiện như tặng sách cho các thư viện tỉnh và tặng vở học sinh cho các en học sinh nghèo các tỉnh bị bão lụt thông qua Quỹ Tấm lòng vàng Lao độngvới giá trị hàng trăm triệu đồng. Quỹ còn tặng học bổng hàng năm cho các em học sinh học giỏi nhất của từng khối lớp của một trường Tiểu học. Cũng từ năm 2002 Quỹ đã nhận tài trợ nuôi dưỡng 2 học sinh nghèo tàn tật có tiền ăn học. Ngoài ra Quỹ còn phối hợp với các y bác sĩ Hội Tấm lòng Nhân ái,tổ chứcvà tài trợ các Chương trình khám bệnh, phát thuốc, phát quàcho đồng bào nghèo và các gia đình chính sáchtrong phạm vi một xã ở một số địa phương trong đó có xã Yên Mạc là quê hương danh nhân. Quỹ cũng góp phần tài trợ cùng với Hội Sự nghiệp Từ Thiện Minh Đứcxây dựng một ngôi nhà Hiền đức (nhà tình nghĩa) cho người nghèo và một cây cầu bê tông cho một xã thuôc huyện Lâm Hà, tỉnh Lâm Đồng (2008-2009). Quỹ cũng đã tổ chức và góp phần tài trợ cho Chương trình cứu trợ đồng bào bị bão lụtdo cơn bão số 9 ở một số tỉnh như Thừa Thiên-Huế và Quảng Trị vừa qua và một số chương trình xã hội-từ thiện khác trong nhiều năm nay.
Sau đợt kỷ niệm này, bắt đầu từ năm 2010, riêng trong lĩnh vực khoa học lịch sử, Quỹ Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duậtsẽ mở rộng việc trao thưởng cho các Cử nhân sử học tốt nghiệp có khoá luận xuất sắc nhất ở các trường Đại học có Khoa Sử, các thạc sĩ có luận văn sử học xuất sắc nhất trong cả nước. Hy vọng rằng Bộ Giáo dục cùng các trường Đại học có khoa sử và Hội Khuyến học các cấp quan tâm và ủng hộ chủ trương này của Quỹ chúng tôi.
Hơn thế nữa, mục tiêu của Quỹ Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duậtkhông phải chỉ dừng ở việc xét và trao giải thưởng cho các công trình sử hoc, các luận án tiến sĩ sử học xuất sắc, các luận văn xuất sắc nhất của thạc sĩ sử học và cử nhân sử học, mà Quỹ còn có mục tiêu vươn lên mở rộng việc trao giải thưởng trong lĩnh vực giáo dục, khuyến học, khuyến tài nói riêng và trong các lĩnh vực xã hội-từ thiện nói chung. Quỹ hy vọng sẽ tiến hành trao thưởng cho những học sinh, sinh viên học giỏi, thi đạt thủ khoa ở các cấp từ cuộc thi Olympic Quốc tế đến các thủ khoa thi học sinh giỏi cấp Quốc gia, cấp tỉnh/thành phố, cấp huyện của từng địa phương mà Quỹ được yêu cầu và liên hệ được. Quỹ còn hy vọng tham gia nhiều trong việc tài trợ cho các chương trình xã hội-từ thiện mà các tổ chức, đoàn thể tiến hành thực hiện.
Chính vì lẽ ấy, nhằm phục vụ tốt hơn các hoạt động khuyến học khuyến tài, các hoạt động xã hội-từ thiện, chúng tôi hy vọng rằng bắt đầu từ tháng 1 năm 2010, Quỹ Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duậtsẽ được mang tên là Quỹ Giải thưởng Phạm Thận Duật để đảm đương được việc mở rộng các hoạt động kể trên mang tính xã hội cao hơn với tôn chỉ làm việc tốt hơn vì sự phát triển kinh tế-xã hội của đất nước và cũng là để trả nghĩa cho tiền nhân. Tất nhiên Quỹ Giải thưởng Phạm Thận Duật vẫn tiếp tục duy trì việc phối hợp với Hội KHLSVN tài trợ xét thưởng cho Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duật mà từ 10 năm nay Quỹ đã cùng với Hội KHLSVN tiến hành.
Năm nay, nhân kỷ niệm 10 năm thành lập Quỹ Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duậtvà cũng là 10 ra đời Giải thưởng Sử học Phạm Thận Duật, Quỹ Giải thưởng Phạm Thận Duật sắp tới quyết tâm tiếp tục tiến hành sự nghiệp cao quý này nhằm thực hiện tôn chỉ mục đích của Quỹ đề ra từ khi thành lập và phát triển tôn chỉ mục đích ấy cao hơn để góp phần phục vụ sự nghiệp phát triển giáo dục nói chung, sử học nói riêng và góp phần vào sự nghiệp xã hội-từ thiện mà ngày nay đất nước đang cần đến.
