Phát triển nông nghiệp công nghệ cao thực trạng và định hướng phát triển tại Sơn La
Sơn La có nền nông nghiệp đa dạng, phong phú bởi điều kiện tự nhiên thuận lợi. Tuy nhiên, những năm gần đây, diện tích đất canh tác có xu hướng giảm mạnh do bị chuyển đổi mục đích sử dụng. Trong khi đó, phương thức sản xuất của nông dân còn lạc hậu, nhỏ lẻ, manh mún. Do vậy, muốn phát triển ngành nông nghiệp theo hướng hiện đại, tăng năng suất, chất lượng sản phẩm, biện pháp tối ưu là áp dụng công nghệ cao (CNC).
Thời gian qua, tỉnh Sơn La đã xây dựng khu nông nghiệp công nghệ cao tại huyện Mộc Châu, xây dựng các mô hình nông nghiệp CNC và đã thu được kết quả khả quan, như: Hiệu quả của mô hình sản xuất rau cao cấp ứng dụng công nghệ tiên tiến của Hà Lan; Mô hình sản xuất hoa chất lượng cao theo qui mô công nghiệp; Mô hình sản xuất dưa hấu, bắp cải, cải cuốn bằng phủ màng nông nghiệp; Mô hình sản xuất Hoa Lan ứng dụng công nghệ cao... Hiện nay, tại xã Bó Bun huyện Mộc Châu đã hình thành vùng chuyên canh hoa chất lượng cao cung cấp cho thị trường Hà Nội, Hải Phòng, Sơn La và nhiều địa phương lân cận. Các công nghệ mới gồm tạo giống tốt, nhà kính, nhà lưới, vườn ươm, kho mát bảo quản, đóng gói hoa trình độ cao đã được áp dụng.
Cùng với việc xây dựng khu nông nghiệp CNC, Sơn La còn triển khai nhiều mô hình sản xuất rau, hoa, quả, chăn nuôi, thủy sản ứng dụng CNC, đã hình thành các mô hình ứng dụng tiến bộ kỹ thuật và công nghệ mới có kết quả như: bò sữa (Mộc Châu); hoa và cây cảnh (Mộc Châu, Mai Sơn và TP Sơn La); cam, chanh, quýt (Chiềng Cọ - TP Sơn La); chè (Mộc Châu, Mai Sơn); Cà phê (Mai Sơn, TP Sơn La); thuỷ sản (Sông Mã và TP Sơn La), rau an toàn tại TP Sơn La, Mộc Châu... Đồng thời, Sơn La cũng đang xây dựng các dự án nông nghiệp CNC tại khu Trung tâm nông nghiệp CNC Mộc Châu 20 ha và các địa phương khác thuộc huyện Mộc Châu 40 ha; Phiêng Tam, Chiềng Cọ (TP Sơn La) 15 ha; dự án hỗ trợ hạ tầng vùng nuôi thủy đặc sản chất lượng cao ở Sông Mã, Bắc yên 30 ha; dự án Trạm chẩn đoán Thú y vùng Tây Bắc (thuộc Cơ quan thú y vùng I) với vốn đầu tư 5 tỷ đồng...
Theo Báo cáo của Ban quản lý dự án khu nông nghiệp CNC Mộc Châu, đến nay UBND tỉnh đã phê duyệt Quy hoạch vùng sản xuất Nông nghiệp Công nghệ cao Mộc Châu, những nội dung cơ bản về quy hoạch sản xuất nông nghiệp công nghệ cao, khảo sát lấy mẫu đất, mẫu nước tại những điểm nằm trong vùng quy hoạch, phân tích mức độ thích nghi, tổ chức điều tra, phỏng vấn các hộ nông dân về kết quả sản xuất… làm cơ sở mở rộng quy hoạch sản xuất nông nghiệp CNC đã được đơn vị triển khai. Theo đó, sẽ chú trọng phát triển nông nghiệp sinh thái, ven đô, hình thành các vùng sản xuất hàng hóa quanh đô thị, vành đai rau an toàn, hoa, cây ăn quả sạch, phát triển rừng và cây xanh phục vụ các đô thị, khu công nghiệp. Từng bước ứng dụng CNC vào sản xuất nông nghiệp, trước mắt tập trung vào khâu giống, công nghệ canh tác tiên tiến và các sản phẩm mũi nhọn, xây dựng các trung tâm nông nghiệp CNC.
Tại Trung tâm Khu nông nghiệp CNC Mộc Châu hiện có 20 ha nhà kính, nhà lưới canh tác nông nghiệp CNC với tổng số vốn đầu tư trên 30 tỉ đồng, ngoài ra còn có hệ thống nhà lưới giản đơn và 10.000 m 2canh tác ngoài trời. Ông Quàng Quỳnh Đôi - Phó Giám đốc Khu nông nghiệp CNC Mộc Châu cho biết: “Trước đây, các sản phẩm rau, hoa của Mộc Châu rất khó tiêu thụ do người tiêu dùng không có cơ sở để phân biệt đâu là sản phẩm sạch, an toàn, chất lượng cao… ngoài giá thành sản phẩm rau, hoa cao hơn nhiều so với sản phẩm thông thường cùng loại. Do vậy, các cơ sở sản xuất đã tiến hành một số hoạt động nhằm đẩy mạnh khâu tiêu thụ sản phẩm, như: Từng bước phân tích chất lượng rau để làm cơ sở đăng ký chứng nhận đủ điều kiện sản xuất rau an toàn, rau sạch, hoa chất lượng cao, đồng thời xây dựng và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ; Tham gia các Hội chợ nhằm quảng bá và giới thiệu sản phẩm; Tổ chức một số điểm kinh doanh giới thiệu sản phẩm và ký hợp đồng cung ứng sản phẩm với các doanh nghiệp và bếp ăn tập thể của trường học, doanh nghiệp tại các khu công nghiệp”.
Mặc dù được đầu tư vốn khá lớn nhưng hoạt động khu nông nghiệp CNC ở Sơn La vẫn gặp nhiều khó khăn do thiếu cán bộ có trình độ cao về công nghệ. Theo nhiều chuyên gia, việc xây dựng và vận hành khu nông nghiệp CNC cần hết sức quan tâm tới điều kiện tự nhiên như đất đai, mực nước ngầm, giao thông. Ngoài ra, phải thực hiện đúng quy trình canh tác trong nhà kính, nhà lưới như: Quản lý và xử lý giá thể, quản lý và xử lý dịch hại, quản lý và điều tiết tưới tiêu, làm mát, kể cả việc quản lý về dinh dưỡng... Hiện nay, khu nông nghiệp CNC vẫn phải sử dụng hạt giống của những công ty bán và chuyển giao công nghệ. Sản phẩm nông nghiệp CNC có giá bán không cao nên chưa khuyến khích được sản xuất phát triển. Vốn đầu tư cho hệ thống hạ tầng quá lớn nên nhiều doanh nghiệp chưa có điều kiện triển khai. Nhiều thiết bị, công nghệ nhập chưa phù hợp với điều kiện ở Sơn La (hệ thống tản nhiệt và che sáng, thu lại dinh dưỡng...). Ngoài ra, điều kiện cách ly chưa tuyệt đối đã ảnh hưởng lớn tới năng suất cây trồng. Chưa xác định được định mức kinh tế - kỹ thuật cho từng loại cây trồng trong từng thời vụ cụ thể; sản xuất còn nhỏ lẻ, chưa có vùng chuyên canh, cung cấp khối lượng nông sản lớn. Ông Nguyễn Mạnh Hùng – Giám đốc Khu nông nghiệp CNC cho biết: “CNC trong nông nghiệp là công nghệ có hàm lượng cao về nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ được tích hợp từ các thành tựu khoa học và công nghệ hiện đại như công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu mới, công nghệ tin học, công nghệ tự động hóa... So với các tiêu chí trên thì khu nông nghiệp CNC ở Mộc Châu chưa đáp ứng được yêu cầu cả về nghiên cứu, ứng dụng và đào tạo nhân lực. Một số thiết bị, công nghệ ngoại nhập chưa phù hợp, ảnh hưởng tới quá trình sản xuất và năng suất cây trồng. Bên cạnh đó, nguồn nhân lực vận hành sản xuất (Ưu tiên lao động tại địa phương) chưa lành nghề, chưa có tác phong làm việc công nghiệp nên chưa đáp ứng được yêu cầu đề ra”.
Thời gian qua, Quốc hội đã thông qua Luật CNC, đó là cơ hội rất lớn để tăng cường khả năng ứng dụng KH&CN, đặc biệt là CNC để tăng giá trị sản xuất, tăng nguồn vốn đầu tư trên diện tích nông nghiệp. Hiện nay, phát triển nông nghiệp, nhất là đối với nông nghiệp CNC, KH&CN được coi là với vai trò hàng đầu bởi trong nông nghiệp, tiềm năng về đất đai, khí hậu đã được khai thác, KH&CN là điều kiện để phát triển. Vai trò của giới khoa học trong nông nghiệp CNC rất quan trọng, thể hiện: Tạo ra công nghệ mới, CNC; phát hiện những công nghệ mới, CNC của nước ngoài, đề xuất triển khai trong nước; Tham gia với các doanh nghiệp để cải tiến cho phù hợp với điều kiện Việt Nam.
Phát triển nông nghiệp CNC khẳng định vai trò đặc biệt của 4 nhà: Nhà nước, nhà doanh nghiệp, nhà khoa học và nhà nông. Trong 4 mắt xích quan trọng đó, nhà doanh nghiệp có vai trò đặc biệt quan trọng, có tính chất quyết định cho sự phát triển của nền nông nghiệp CNC ở nước ta hiện nay bởi vì Doanh nghiệp là người định hướng thị trường, nắm bắt nhu cầu thị trường. Nhà khoa học tuy có vai trò đặc biệt, là mắt xích quan trọng nhưng khoa học CNC cũng chỉ hướng đến hiệu quả kinh tế cao nhất và chỉ hoàn thiện được các công đoạn từ nghiên cứu đến sản xuất khi có sự tham gia tích cực của các doanh nghiệp. Bên cạnh đó cần chú trọng đào tạo, hướng dẫn kỹ thuật xây dựng đội ngũ lao động chất lượng cao.
Phát triển nền nông nghiệp công nghệ cao là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, nhất là trong điều kiện nước ta gia nhập tổ chức Thương mại thế giới (WTO) và hội nhập ngày càng sâu rộng, toàn diện với nền kinh tế thế giới. Do vậy, tập trung đầu tư phát triển sản xuất nông nghiệp theo hướng bền vững là hết sức quan trọng đối với tỉnh ta hiện nay. Trên cơ sở quy hoạch tổng thểvùng sản xuất Nông nghiệp CNC đã được UBND tỉnh phê duyệt cần xác định rõ qui mô, vùng được ưu tiên đầu tư, cơ chế, chính sách riêng ưu đãi, khuyến khích tối đa mọi thành phần kinh tế tham gia đầu tư xây dựng. Những nguyên tắc chính cần quan tâm khi xây dựng vùng sản xuất nông nghiệp CNC: Phải đảm bảo là nơi ứng dụng thành quả khoa học kỹ thuật có hiệu quả kinh tế cao và được đầu tư đồng bộ với công nghệ và thiết bị tiên tiến; Có chính sách đầu tư phù hợp và cần đa dạng hóa đầu tư từ các thành phần kinh tế; Là đầu mối để tăng cường giao lưu và hợp tác quốc tế với các nước công nghiệp phát triển, các nước tiên tiến trong khu vực.
