Nông dân bị đẩy vào thế kẹt
Nông dân đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) lại đang khốn đốn vì lúa cũ tồn kho, lúa hè thu sớm ngập bồ nhưng không bán được vì thương lái từ chối mua.Hoạt động thu mua lúa hè thu sớm hiện nay tại ĐBSCL đang trong cảnh đìu hiu. Các doanh nghiệp (DN) xuất khẩu gạo và thương lái đồng loạt ngưng mua khiến hàng trăm ngàn tấn lúa cũ và lúa hè thu sớm của nông dân bị tồn ứ. Người dân địa phương cho rằng tình trạng này xảy ra là do có thông tin Hiệp hội Lương thực VN (VFA) ngưng mua lúa tạm trữ.
Theo TS Lê Văn Bảnh, Viện trưởng Viện Lúa ĐBSCL, nhiều tỉnh như Sóc Trăng, Bạc Liêu, Đồng Tháp... đã thu hoạch hơn 50.000 ha lúa hè thu sớm, năng suất trung bình hơn 5 tấn/ha. Khoảng giữa tháng 6 này, nhiều nơi sẽ thu hoạch rộ. Mới đầu vụ nhưng lúa bán chẳng ai mua, nhiều nông dân chấp nhận bán tháo, chịu lỗ nhằm có tiền mua phân bón, thuốc trừ sâu... cho vụ mới nhưng cũng không được.
Theo đại diện của một DN xuất khẩu gạo tại TP Cần Thơ, xuất khẩu gạo đang bị kẹt vì giá gạo thế giới giảm. Do vậy, các DN bị áp lực tồn kho rất lớn nên chẳng DN nào dám tiếp tục mua vào dù sức mua vẫn còn.
TS Lê Văn Bảnh cho rằng VFA ngưng mua tạm trữ vì thiếu kho chứa, chứ lúa trong dân vẫn còn. “Nếu dân hết lúa, giá tự nhiên sẽ tăng lên vùn vụt và cán mức 5.000 đồng/kg trở lên chứ không phải dưới 4.000 đồng/kg như hiện nay” - ông Bảnh phân tích.
Trả lời báo chí, ông Phạm Văn Bảy - Phó Chủ tịch Hiệp hội Lương thực VN (VFA), thừa nhận: “Đúng là VFA có tiến hành thu mua 1 triệu tấn gạo tạm trữ đợt 1 từ đầu năm nay khi giá lúa gạo xuống thấp nhằm ổn định giá. Đợt thu mua này đã hoàn tất hồi cuối tháng 3, đầu tháng 4 vừa qua.
Khoảng giữa tháng 4, VFA định thu mua tạm trữ tiếp đợt 2 thêm 500.000 tấn gạo để ổn định giá cho vụ đông xuân. Tuy nhiên, sau đó giá gạo xuất khẩu tăng trở lại nên việc thu mua đợt này ngưng triển khai vì không cần thiết tạm trữ nữa. Vả lại, việc thu mua chỉ thực hiện cho vụ đông xuân, mà trong tháng 5 vừa qua vụ đông xuân cũng đã kết thúc. Với vụ hè thu sớm, VFA chưa có động thái gì”.
Về thực tế nhiều địa phương đang thu hoạch vụ hè thu sớm, lúa ngập bồ nhưng không có ai mua, ông Bảy cho rằng: Chất lượng gạo vụ này không đạt, thậm chí có một số nơi do hạn, ngập mặn (như ở Sóc Trăng) nên chất lượng gạo rất kém, không đạt tiêu chuẩn xuất khẩu; loại đạt chất lượng xuất khẩu đều bán được hết. DN vẫn tìm mua lúa gạo có chất lượng để xuất khẩu nhưng không có để mua, do lúa gạo vụ đông xuân không còn nhiều.
Lúa có chất lượng xuất khẩu hiện tăng lên 4.500 đồng - 4.600 đồng/kg, trước đây chỉ 4.100 đồng - 4.200 đồng/kg; giá gạo xuất khẩu hiện đã lên 370 USD/tấn, tăng 30 USD/tấn so với tháng trước”.
Vậy VFA làm gì để giúp nông dân bán được lúa cũ và lúa hè thu sớm đang tồn ứ? Ông Bảy trả lời: “Lần này, phải chờ Chính phủ chỉ đạo mới làm! Những lần trước, khi giá lúa xuống thấp, VFA “nhảy vào” yêu cầu các DN thu mua lúa gạo tạm trữ thì bị mang tiếng, bị bắt giò. Rút kinh nghiệm, lần này chúng tôi không dám làm trước nữa”.
Chẳng lẽ VFA buông, mặc nông dân bị thiệt thòi? “Đành phải chịu, VFA không có quyền bắt DN phải thu mua lúa gạo theo giá chỉ đạo. Nếu ép, DN lỗ thì VFA lấy gì đền (?!). Hồi đầu năm nay, vẫn còn nhiều hợp đồng tập trung nên VFA khuyến khích họ (DN) thu mua lúa tạm trữ để được ưu tiên chia số hợp đồng đó; từ nay đến cuối năm không còn nhiều hợp đồng tập trung thì lấy gì bù cho họ nên chúng tôi chỉ biết động viên là chính”, ông Bảy nói.
Khi được hỏi tại sao VFA không kiến nghị cấp trên gỡ rối, ông Bảy khẳng định: “Có chứ. Nhưng phải chờ đến khi Bộ Tài chính, UBND các tỉnh, thành tính toán và công bố giá thành sản xuất vụ lúa hè thu, VFA sẽ kiến nghị Chính phủ một số giải pháp, chẳng hạn hỗ trợ DN về vốn vay ưu đãi. Chúng tôi sẽ thực hiện theo chỉ đạo của Chính phủ”.
Ông Bảy cũng cho biết: Rất đáng lo ngại khi vào chính vụ thu hoạch rộ (tháng 7 và tháng 8), sản lượng lúa hè thu dự báo lên đến 2 triệu tấn gạo hàng hóa, tiếp đó vụ thu đông (tháng 11, tháng 12) có thêm 500.000 tấn gạo hàng hóa nữa, trong khi hệ thống kho chứa hiện nay chỉ mới đáp ứng được 4 triệu tấn. Nếu tình hình xuất khẩu gạo sắp tới không được cải thiện, đây là bài toán rất nan giải...
GS.TS Võ Tòng Xuân phân tích: “Các cơ quan chức năng vận động nông dân trồng lúa nhưng khi có lúa thì họ lại không mua. Vậy có phải đẩy nông dân vào thế kẹt? Khổ nỗi, nông dân không trồng lúa thì chẳng biết trồng thứ gì? Vì sao nông dân cứ trồng lúa còn đơn vị hữu quan thích thì mua, không thích thì thôi? Đó là vì thực chất họ không phải chịu bất cứ trách nhiệm gì với nông dân”.
Cũng theo GS.TS Võ Tòng Xuân, hiện châu Âu, châu Phi và Trung Đông đang thiếu lương thực. Gạo châu Á vẫn được họ chuộng nhất, trong khi hiện nay chỉ có Việt Nam và Thái Lan có đủ lượng gạo lớn, chất lượng tốt để bán.
Các nước xuất khẩu gạo khác đang mất mùa trầm trọng lắm nhưng họ cũng rất am hiểu thông tin về thị trường lúa gạo Việt Nam . Dù rất cần mua gạo của Việt Nam song vì biết các DN VN đang rất cần bán, tranh nhau bán... nên họ mặc cả, kỳ kèo để mua được giá rẻ nhất.
“Tiếc là chúng ta còn thiếu cơ chế thông tin minh bạch về thị trường lúa gạo, đặc biệt là sàn giao dịch xuất khẩu gạo. Nông dân rất yếu về tiếp cận thông tin. Họ bị kéo vào cuộc chơi hội nhập mà không được trang bị đầy đủ kiến thức để tự trụ vững. Nông dân sẽ vẫn tiếp tục gặp bất lợi cho đến khi Nhà nước thực hiện việc thu mua lúa cho họ và đấu thầu bán lại cho DN chế biến, xuất khẩu” - ông Xuân nói.
