Những tranh vẽ về Thăng Long xưa của người phương Tây thế kỷ XVII
Chính sách mở rộng thương mại với các nước, kinh tế hàng hoá phát triển là động lực mở mang kinh đô Thăng Long. Đặt quan hệ buôn bán với Nhật Bản thời kỳ Mạc phủ, đã cứu đoàn tầu buôn Nhật là Đệ Trang Tả Vệ Môn năm Hoàng Đinh thứ 11 (1610) bị bão, cứu sống 105 thuyền nhân. Tàu buôn Grol của Hà Lan đến Thăng Long 1637 và tàu Kievit đến 1642 chở sứ thần của Chúa Trịnh Tráng sang Batavia trao đổi ngoại giao với Hà Lan. Đây là thời kỳ diện mạo kinh đô Thăng Long xuất hiện nhiều cung điện, chùa tháp đẹp đẽ, lộng lẫy. Thế kỷ XVII đã có nhiều người phương Tây đến Thăng Long, họ đã viết sách du ký và vẽ nhiều trang về kinh đô, Vương phủ, nghi lễ vua chúa khi xuất hành, đi trận, quân đội, thuyền xe, sinh hoạt nhân dân là những ảnh tư liệu quý giá lịch sử. Đó là tranh vẽ tư liệu của nhiều người như A. Baldinotti (1626), A. de Rohdes (1627 – 1646); Tavernier (1639 – 1645); Tissanier (1658), Marini… Đặc biệt là những tranh vẽ về buổi lễ Chầu Vua, Chúa, diễn Võ trường, lễ rước mà S. Baron cho biết là được Baron sử dụng in trong sách của ông, là những tư liệu sinh động. Nhưng phải kể đến Mô tả mới và độc đáo về Vương quốc Đàng Ngoài(Relation nouvelle et singulière du Royaume de Tunquin) xuất bản năm 1679 của Tavernier là thương gia làm việc cho Công ty Đông Ấn – Hà Lan (VOC). Người em là Daniel Tavernier đã có nhiều dịp đến Đàng Ngoài (Kẻ Chợ), khi đó là sĩ quan phụ trách hánh chính kế toán trên tàu buôn của Hà Lan (VOC) trong khoảng thời gian từ 1639 – 1645. D. Tavernier đã tiếp xúc với triều đình Chúa Trịnh trên nhiều góc độ từ quý tộc đến quân sĩ, tìm hiểu phong tục tập quán dân chúng của Vương quốc Đàng Ngoài. Nhưng đáng tiếc là Daniel Tavernier qua đời sớm trước khi cuốn sách được xuất bản. Vì vậy những hình ảnh minh hoạ đã được người anh là Jean – Baptiste Tavernier vẽ lại, nên có nhiều chi tiết chưa được chính xác. Dù sao đây vẫn là những tư liệu quý, giúp cho ta có cơ sở để hình dung lại sinh hoạt của Kinh đô Thăng Long xưa.
Trên một hình minh hoạ ta thấy hình vẽ Vua (Chúa) ngồi kiệu ra khỏi cung điện, dẫn đầu là đoàn tượng binh 6 con voi xếp hàng đôi, phủ thảm Ba Tư tiếp đến là đoàn kỵ binh. Chúa ngồi kiệu Kim Long 12 người khiêng, hai bên tả hữu 12 tàn lọng, 4 quạt vả. Chúa ngồi trên ngai trong khoang kiệu rộng có lan can con tiện, mái cong mui lượn sơn son thiếp vàng. Theo sau là đoàn vệ binh với voi ngựa, đoàn nghi trượng, cờ lệnh, hoa công có những dải đuôi cờ dài hàng thước, đoàn quân nhạc bát âm, trống kèn đi sau kiệu, đoàn lính cẩm y vệ vác súng, gươm hộ vệ cùng chiêng trống và một viên quan mang theo đồng hồ nước (là một bình đồng, bên trong thả một chén thủng lỗ để nước ùa vào, khi đầy nước chén sẽ chìm xuống là đúng 1 canh giờ, tiếng cồng vang lên).
Kiến trúc Vương phủ đã dược Daniel Tavernier vẽ khu bến đá được kè đá trải dài dọc con song Hồng khoảng hàng ngàn mét. Về các kiến trúc này ta thấy người vẽ đã tưởng tượng nhiều theo kiểu dáng châu Âu đương thời. Phía trong một dãy cung điện lớn hai tầng, nối giữa là một khu hành lang 7 cửa vòng cung, phía trên là tầng lộ thiên như khán đài để đứng xem duyệt thuỷ quân. Hai bên khu vực kiến trúc là hai lầu kiểu pháo đài lục giác, kiến trúc Âu châu. Dưới sông là đoàn thuyền tang nhà vua (theo lịch sử thì có thể là vua Chân Tông mất, Daniel Tavernier lúc đó đang ở Thăng Long đã vẽ và tả lại đám tang rất cặn cẽ các chi tiét nghi lễ).
Một bức tranh tang lễ khác cũng được vẽ với cảnh kiến trúc trải dài ở góc rộng hơn với nghi lễ tương tự nhưng có khác về chi tiết lầu thuyền Vương Phi, long đình, long xa quàn thi hài nhà vua được chạm trổ một cách chi tiết, xe chở vàng bạc cũng cầu kỳ, chạm khắc với một lối bố cục tổng thể và trong trang phục cũng có nhiều điểm khác nhau.
Tranh vẽ đám tang được hiện ra bằng hình ảnh nghi lễ hoành tráng.
1. Dẫn đầu là 2 quan nội thị (hoạn quan) có minh tinh viết tên Vua mất, công tích và mỗi người mang một ống pháo lửa.
2. Đoàn voi hoàng gia 12 con, 4 con đi đầu có quản tượng, cờ hoàng gia… (cờ rồng, cờ phượng, cờ Vân Cẩm…).
3. Quan kỵ binh dẫn theo đoàn kỵ binh, gồm 7 hàng đôi trang bị sang trọng từ dây cương đến yên ngựa Phủ kim tuyến vàng.
4. Long xa chở thi hài Vua do 8 con hươu kéo xe (thời Chúa Trịnh, có vườn lộc mã gần cung Khánh Thụy – TQV).
5. Đoàn tang gồm Vua mới, anh em nhà vua, đoàn nhạc bát âm, gia đình hoàng gia, các hoàng tử áo mầu tím…
6. Bốn vị đại quan (4 tổng trấn có đồ phúng viếng) cùng các xe chở đồ tế lễ vàng bạc đem đốt hoặc chôn theo người chết…
7. Đoàn sau cùng là bách quan văn võ, gia đình quý tộc, đi bộ theo đoàn tang… Ngoài ra còn có những đoàn phục vụ ăn uống cho người đi đưa tang…
Những tranh vẽ về nhà hát, khu thờ cúng đã làm sáng tỏ nhiều sinh hoạt quý tộc, văn hoá lịch sử xưa xưa ở kinh đô.
Năm 2006, một cuộc triển lãm phục dụng 53 bức tranh cổ xưa về kiến trúc, trang phục, thành quách cung điện Thăng Long thế kỷ XVII, XVIII đã được nhiều người quan tâm do Bộ Văn hoá Thông tin và UBND Thành phố, Văn phòng kỷ niệm ngàn năm Thăng Long tổ chức tại khu nhà Rồng, thềm điện Kính Thiên, trưng bày trong gần 1 năm. Triển lãm được nhiều báo chí, đài truyền hình Việt Nam , Hà Nội ca ngợi khuyến khích và được các nhà sử học đánh giá cao. Nhiều du khách phương Tây đã ca ngợi Thăng Long - Kẻ Chợ là một thành phố đẹp nhất châu Á mà họ thấy, hoặc đẹp như thành Venise nước Italia với nhiều thuyền bè buôn bán còn đông hơn gấp bội… Những hình ảnh tranh vẽ về Thăng Long xưa được nhiều nước phương Tây như: Hà Lan, Bỉ, Pháp, Anh, Đức, Mỹ lưu giữ, cần được nghiên cứu, lưu giữ và tập hợp, là những tài liệu quý giá về nhiều mặt trong lịch sử Việt Nam ở thế kỷ XVII, XVIII, có giá trị văn hoá một thời hy hoàng, đẹp đẽ của kinh đô xưa.
