Những hiểm họa đối với đa dạng sinh học ở Việt Nam

Khai thác cạn kiệt tài nguyên sinh vật: sự gia tăng dân số, tốc độ phát triển nhanh về kinh tế - xã hội ở Việt Nam dẫn đến việc khai thác quá mức, làm cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên và đa dạng sinh học tại nhiều vùng trên cả nước như phá rừng, khai thác gỗ, săn bắt động vật hoang dã, khai thác hủy diệt thủy sinh vật, chiếm dụng và hủy hoại các ổ đa dạng sinh học nhân danh các dự án phát triển kinh tế như thủy điện, khai thác khoáng sản…

Phá rừng và khai thác gỗ và lâm sản ngoài gỗ: Diện tích và chất lượng rừng tự nhiên ngày càng giảm sút nghiêm trọng do nạn phá rừng và khai thác, buôn bán gỗ trái phép còn diễn ra trên toàn quốc. Các tỉnh có rừng, diện tích ngày càng bị thu hẹp, chẳng hạn tỉnh Bình Phước mỗi năm có 3.000 ha rừng tự nhiên bị phá hủy, nguyên nhân do dân thiếu hiểu biết vào khai thác trộm cũng có, nhân viên quản lý bảo vệ rừng suy thoái tiêu cực tiếp tay cho lâm tặc phá rừng lấy gỗ. Hàng năm có khoảng 2 triệu m3 gỗ bị khai thác trái phép. Theo UNDP, kể từ năm 1945 diện tích che phủ rừng ở Việt Nam đã giảm từ 43% xuống 28%. Tốc độ phát triển nông nghiệp, tình trạng chặt củi, khai thác gỗ thương phẩm làm cho rừng ngày bị chia cắt và nhiều nơi rừng không còn đủ khả năng che chở cho các loài sinh vật quan trọng.

Khai thác nguồn lợi thủy sản không bền vững: Các hình thức đánh bắt thủy sản mang tính hủy diệt như dùng chất nổ, chất độc, sốc điện, lưới mắt nhỏ dưới mức cho phép làm suy giảm đa dạng sinh học nghiêm trọng các hệ sinh thái đất ngập nước ven biển, đe dọa sự tồn tại của hơn 80% các rạn san hô ở Việt Nam, và hủy diệt các nguồn cá giống, tôm giống trong các vùng đất ngập nước ven bờ nội địa. Thậm chí ở các khu bảo tồn biển như Khu bảo tồn biển vịnh Nha Trang (Khánh Hòa) là khu vực có hệ sinh thái đa dạng phong phú, được bảo vệ và cấm đánh bắt hải sản dưới mọi hình thức. Tuy nhiên, vì lợi ích cá nhân, nhiều ngư dân đã khai thác trái phép hải sản ở đây, họ sử dụng cả mìn để khai thác, theo ông Eniko d’ La Mancha, chủ trung tâm lặn và văn phòng du lịch Amigos tại Nha Trang cho biết: họ dùng những loại mìn mà các thuyền đánh cá phi pháp thường dùng, loại mìn nổ chìm dưới nước. Hay ở Vườn Quốc gia Đất mũi Cà Mau, theo ông Trần Văn Mến, Phó Ban Quản lý và bảo tồn nguồn lợi thủy sản biển: Nếu trước đây những người khai thác nghêu, dùng tay cào hay te đẩy thì bây giờ họ dùng máy hút thổi nghêu vào lưới. Nhờ những phương tiện hiện đại này mỗi người khai thác trái phép kiếm được 500 đến 800 ngàn đồng/ ngày.

Săn bắt và buôn bán trái phép động vật hoang dã: “Không nơi nào mà quần thể hoang dã lại bị suy giảm với tốc độ đáng báo động như ở Việt Nam , tất cả đều do buôn bán và tiêu thụ trái phép” Ông Eric Coull, Trưởng đại diện của WWFGreater Mekong phát biểu. Và để Việt Nam đừng trở thành “khoảng trắng” về các sinh vật quý hiếm, cần có sự góp tay của mỗi người, mà trước hết là ngừng ăn thịt các loại động vật hoang dã trái phép. Hoạt động săn bắt và tiêu thụ trái phép đang là hiểm họa lớn nhất làm suy giảm nhanh chóng các quần thể động vật ngoài tự nhiên, đặc biệt là các loài thú lớn như voi, hổ, gấu. Chuyển đổi mục tiêu sử dụng đất thiếu cơ sở khoa học: Việc chuyển đổi đất rừng tự nhiên và các vùng đất ngập nước thành đất canh tác nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, xây dựng cơ sở hạ tầng, xây hồ thủy điện đã làm cho các hệ sinh thái và các sinh cảnh tự nhiên bị phá vỡ dẫn đến suy giảm tài nguyên da dạng sinh học và làm suy yếu các chức năng sinh thái đảm bảo an ninh môi trường như hạn chế lũ lụt, trượt lở đất và duy trì nguồn nước. Năm 2007 chỉ tính đến 3 cơn lũ xảy ra tại miền Trung nước ta, đã làm 155 người chết, 12 người mất tích, 137 người bị thương, 60.000 hộ gia đình phải sơ tán, gần 5.000 ngôi nhà bị đổ và bị nước cuốn trôi, 11.000 ha lúa bị ngập và hư hại, 37.000 ha màu bị ngập, 37.000 tấn lương thực bị ướt và lũ cuốn. Tổng thiệt hại lên tới 4.434 tỷ đồng. Chưa kể tới các hệ lụy khác vể đa dạng sinh học, về môi trường và dịch bệnh.

Ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu: Hiện nay môi trường đang bị suy thoái, tình trạng ô nhiễm do các chất thải khác nhau không được xử lý, đổ trực tiếp ra môi trường cũng là hiểm họa cho đa dạng sinh học: gây chết, làm giảm số lượng cá thể, gián tiếp hủy hoại nơi cư trú với môi trường sống của nhiều loại sinh vật hoang dã. Thuốc trừ sâu được sử dụng ngày càng phổ biến ở Việt Nam, đã góp phần làm suy thoái các quần thể chim ở các vùng nông thôn và ngoại vi thành phố, do chúng đã tiêu diệt các hệ động vật không xương sống trong chuỗi thức ăn của các loài chim. Các hệ sinh thái nước ngọt, duyên hải và biển cũng bị đe dọa bởi nạn ô nhiễm từ chất thải sinh hoạt và sản xuất công nghiệp. Biến đổi khí hậu cùng với suy giảm diện tích rừng đầu nguồn, sử dụng tài nguyên nước không hợp lý dẫn tới lũ lụt sạt lở đất xảy ra ngày càng nhiều. Trong nửa cuối thế kỷ 20 trở lại đây, hàng năm có 4 – 5 cơn bão và áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng đến Việt Nam . Trong 50 năm qua một nửa số năm bão ít hơn trung bình (chuẩn sai âm) và một nửa số năm bão nhiều hơn trung bình (chuẩn sai dương). Có 7 năm bão ít (3 cơn) và 7 năm rất nhiều bão (10 cơn), những năm gần đây quỹ đạo bão dịch chuyển dần về các vĩ độ phía nam và bão lũ lùi về cuối năm. Nước biển dâng: Thế giới xếp Việt Nam là 1 trong 5 nước hứng chịu thiệt hại nhiều nhất khi nước biển dâng cao. Nếu nước biển dâng cao 1 m thì ở Việt Nam có 5 – 7% đất đai bị ngập, 11% tổng số dân bị ảnh hưởng, sụt giảm 7% giá trị sản xuất nông nghiệp, sụt giảm 10% GDP quốc gia.

Hiểm họa từ sự gia tăng dân số: Việt Nam là quốc gia có dân số và mật độ dân số cao trên thế giới. Nền kinh tế nước ta chủ yếu là dựa vào khai thác nguồn tài nguyên thiên nhiên, cho nên dân số tăng cao, nguồn tài nguyên thiên nhiên, gồm cả tài nguyên đa dangj sinh học, ngày càng được sử dụng nhiều hơn. Dân số tăng đã gây sức ép lớn đến tài nguyên do nhu cầu sử dụng đất để canh tác nông nghiệp, chăn nuôi tăng, dẫn đến việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất ồ ạt, gây tác động lớn đến các hệ sinh thái tự nhiên, tài nguyên sinh vật cạn kiệt số lượng các loài ít đi, số lượng quần thể sinh vật ít đi, nguồn gen ngày càng nghèo nàn. Trong thông điệp của Tổng thư ký LHQ Ban Kimoon nhân ngày môi trường thế giới 2010, ông kêu gọi mọi người tham gia tích cực vào việc bảo tồn đa dạng sinh học không phải chỉ là hưởng ứng ngày này, mà là trách nhiệm hàng ngày của tất cả thành viên trong cộng đồng thế giới.