Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam
Thứ ba, 16/12/2025 09:25 (GMT+7)

Người mở đường cho ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam

GS.TS Nguyễn Đình Tứ là người đặt nền móng cho sự phát triển ngành năng lượng nguyên tử, cũng là người đầu tiên đặt vấn đề đưa điện hạt nhân vào Việt Nam.

GS Nguyễn Đình Tứ nguyên là Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Khoa giáo Trung ương, nguyên Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp, nguyên Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử quốc gia. Cuộc đời ông là hành trình bền bỉ từ nghiên cứu vật lí hạt cơ bản đến hoạch định chính sách giáo dục và khoa học - công nghệ. Ông đặt nền móng và trực tiếp chỉ đạo cho sự phát triển ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam, cũng là người đầu tiên đặt vấn đề đưa điện hạt nhân vào Việt Nam.

gs-nguyen-dinh-tu-by-vnu-btpress-10-650x466.jpg

GS.TS Nguyễn Đình Tứ, người mở đường cho ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam. Ảnh:Tư liệu.

DẤU ẤN CÔNG TRÌNH PHÁT MINH MỘT HẠT CƠ BẢN MỚI ĐƯỢC CẤP BẰNG SÁNG CHẾ

Tháng 8/1957 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong sự nghiệp khoa học của Nguyễn Đình Tứ, khi ông chính thức dấn thân vào lĩnh vực vật lí hạt cơ bản với vai trò cộng tác viên khoa học tại Phòng Thí nghiệm Năng lượng cao của Viện Liên hiệp Nghiên cứu Hạt nhân (JINR), đặt tại thành phố Đúpna, Liên Xô (nay thuộc Liên bang Nga).

Làm việc trong môi trường khoa học hàng đầu thế giới, nhà khoa học Nguyễn Đình Tứ đã cùng các đồng nghiệp quốc tế thuộc JINR tiến hành nhiều nghiên cứu có giá trị, góp phần mở rộng hiểu biết của nhân loại về cấu trúc vi mô của vật chất.

Từ đầu thế kỷ XX, khoa học đã làm rõ cấu trúc nguyên tử với hạt nhân ở trung tâm và các electron chuyển động xung quanh. Đến thập niên 1930, hạt nhân tiếp tục được chứng minh là một hệ phức tạp gồm nhiều hạt nhỏ hơn, các hạt cơ bản. Kể từ đó, việc phát hiện các hạt cơ bản trở thành hướng nghiên cứu trọng yếu của vật lí hiện đại và được đánh giá cao.

gs-nguyen-dinh-tu-by-vnu-btpress-2-650x453.jpg

GS Nguyễn Đình Tứ (ngoài cùng bên phải) cùng các đồng nghiệp nghiên cứu khoa học. Ảnh: Tư liệu.

Năm 1960, sau quá trình phân tích công phu khoảng 40.000 bức ảnh thực nghiệm thu được từ các thí nghiệm, Nguyễn Đình Tứ cùng cộng sự đã phát hiện một hạt mới. Hai năm sau, năm 1962, ông được nhóm nghiên cứu tín nhiệm cử đại diện trình bày kết quả này tại một hội nghị khoa học quốc tế quy tụ các nước Tây Âu.

Giá trị khoa học của công trình tiếp tục được khẳng định khi năm 1968, phát minh của nhóm được cấp bằng sáng chế tại Liên Xô. Nội dung phát minh ghi rõ, là một hiện tượng chưa được biết đến từ trước đã phát hiện bằng thực nghiệm là sự hình thành và phân rã của hạt mang điện phản Sigma-âm hyperon, có trọng lượng lớn gấp 2.340 lần so với trọng lượng hạt điện tử. Hạt có điện tích dương với thời gian sống bằng một phần mười tỷ giây và phân rã thành hạt π-meson dương và phản nơtron.

Trong những năm tiếp theo, GS Nguyễn Đình Tứ còn tham gia xây dựng các chương trình xử lý số liệu thực nghiệm, phục vụ nghiên cứu tương tác giữa các hạt cơ bản và hạt nhân.

Cụm công trình “Nghiên cứu tương tác của các hạt cơ bản và hạt nhân ở năng lượng cao và phát hiện phản hạt hyperon sigma âm” là kết tinh của nhiều năm lao động khoa học bền bỉ của ông và các đồng nghiệp tại Viện Liên hợp nghiên cứu hạt nhân Dubna, Liên Xô.

Năm 2000 ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và công nghệ cho Cụm công trình này.

NGƯỜI ĐẶT VIÊN GẠCH ĐẦU TIÊN CHO NĂNG LƯỢNG NGUYÊN TỬ VIỆT NAM

Trở về nước năm 1971, Nguyễn Đình Tứ được giao nhiệm vụ Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Đến đầu năm 1976, ông đảm nhiệm cương vị Thứ trưởng Đại học và Trung học chuyên nghiệp, trước khi được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Đại học và Trung học chuyên nghiệp từ tháng 7/1976. Ông giữ trọng trách này suốt một thập kỷ, đến năm 1986.

gs-tu.jpg

Đại tướng Võ Nguyên Giáp (ngoài cùng bên phải) cùng GS Nguyễn Đình Tứ (người thứ hai từ trái sang) trong một sự kiện của Đại học Tổng hợp Hà Nội. Ảnh: Tư liệu.

Trên cương vị quản lý giáo dục, GS Nguyễn Đình Tứ đóng vai trò quan trọng trong việc sắp xếp và kiện toàn hệ thống các trường đại học, cao đẳng và trung học chuyên nghiệp tại miền Nam theo mô hình thống nhất trong cả nước.

Ông chủ trương mở ba trường dự bị đại học nhằm tạo cơ hội học tập cho các đối tượng chính sách và học sinh vùng dân tộc, miền núi. Đồng thời, năm trường trung học chuyên nghiệp được thành lập tại nhiều địa phương để đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển kinh tế – xã hội. Mô hình này sau đó trở thành nền tảng cho sự hình thành hệ thống giáo dục thường xuyên.

Dù đảm nhiệm nhiều công việc quản lý, GS.TS Nguyễn Đình Tứ vẫn dành tâm huyết cho việc xây dựng và phát triển ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam. Sau nhiều năm chuẩn bị, từ một phòng thí nghiệm nghiên cứu ban đầu, đến tháng 6/1984, Viện Năng lượng nguyên tử quốc gia chính thức được thành lập. Ông giữ cương vị Chủ tịch Hội đồng khoa học của Viện cho đến cuối đời.

Dưới sự dẫn dắt của ông, ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam có những bước tiến quan trọng: lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt được khôi phục và vận hành trở lại; công nghệ chiếu xạ được mở rộng ứng dụng; hợp tác quốc tế được thúc đẩy với Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế và nhiều quốc gia như Liên Xô, Cuba, Ấn Độ, Nhật Bản. Song song với đó, đề án phát triển điện hạt nhân cũng từng bước được hình thành.

Với những đóng góp bền bỉ và có tính nền móng, GS.TS Nguyễn Đình Tứ được giới chuyên môn ghi nhận là người đặt những viên gạch đầu tiên, mở lối cho sự hình thành và phát triển của ngành năng lượng nguyên tử Việt Nam.

GS.NGND Nguyễn Đình Tứ sinh ngày 1/10/1932, trong một gia đình nhà giáo giàu truyền thống hiếu học, yêu nước tại làng Nguyên Xá, xã Song Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh.

“Quá trình học ở bậc phổ thông Nguyễn Đình Tứ không có đối thủ. Đặc biệt là môn Toán, anh luôn tìm ra cách giải độc đáo, sáng tạo, các thầy dạy toán thán phục, nể trọng. Đang học năm thứ nhất trường chuyên khoa, anh đã tự tìm hiểu, học hết chương trình năm thứ hai và được nhà trường đồng ý cho vượt lớp từ năm thứ nhất lên năm thứ ba. Cuối năm đó (năm 1949), khi tốt nghiệp chuyên khoa, anh đậu Thủ khoa và được kết nạp Đảng lúc mới 17 tuổi”, nhà nghiên cứu văn hóa, nhà địa phương học Lê Trần Sửu đã chia sẻ về thời ấu của Giáo sư Nguyễn Đình Tứ trên Tạp chí Hồng Lĩnh (thuộc Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Hà Tĩnh).

GS Nguyễn Đình Tứ qua đời vào năm 1996. Công trình được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh của ông là do các đồng nghiệp, học trò của ông tập hợp làm hồ sơ đề nghị truy tặng với sự khâm phục, biết ơn và tưởng nhớ.

Xem Thêm

Tin mới

VUSTA tổng kết 15 năm triển khai Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS
Ngày 12/11/2026, tại Quảng Ninh, Ban Quản lý dự án VUSTA - Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS tổ chức tổng kết dự án giai đoạn 2024-2026, đồng thời nhìn lại toàn bộ chặng đường hoạt động giai đoạn 2011-2026. Sự kiện đánh dấu 15 năm VUSTA đóng vai trò là cầu nối chiến lược, gắn kết cộng đồng cùng hệ thống y tế công của Việt Nam trong công tác phòng, chống dịch bệnh.
Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38: Lần đầu tiên trao 02 giải Đặc biệt, ghi nhận 312 đồ án dự thi
Sáng 15/11, tại Hà Nội, Lễ trao Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38 năm 2026 được tổ chức nhằm vinh danh những đồ án xuất sắc thuộc lĩnh vực Kiến trúc - Xây dựng. Mùa giải năm nay ghi nhận số lượng tham dự cao kỷ lục với 312 đồ án đến từ 29 trường đại học trên cả nước. Đặc biệt, lần đầu tiên trong lịch sử 38 năm tổ chức, Giải thưởng trao hai giải Đặc biệt cho những đồ án có chất lượng nổi bật.
Bắc Ninh: Hội thảo Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ
Ngày 12/11, Liên hiệp các Hội Thành phố đã phối hợp Cục Sở hữu trí tuệ- Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội thảo “Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ thúc đẩy hoạt động nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo trong các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn Thành phố Bắc Ninh”.
Đắk Lắk: Phát huy giá trị rừng và biển trong phát triển kinh tế xã hội của tỉnh
Việc hợp nhất tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Phú Yên đã hình thành một không gian phát triển mới, kết nối vùng cao nguyên với duyên hải, kết nối đại ngàn với Biển Đông. Đây không chỉ là sự thay đổi về địa giới hành chính mà còn mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển, khai thác và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực tự nhiên, văn hóa và con người.
Đẩy mạnh giáo dục STEM, tạo nền tảng phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tại An Giang
Ngày 12/11, Liên hiệp Hội Việt Nam phối hợp với Liên hiệp Hội tỉnh An Giang tổ chức Hội thảo “Đẩy mạnh giáo dục STEM để phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tỉnh An Giang”. Hội thảo có sự tham dự của lãnh đạo Liên hiệp Hội Việt Nam, đại diện Liên hiệp Hội các tỉnh, thành phố, các cơ quan sở ngành đại phương, trường đại học, cán bộ quản lý giáo dục và đông đảo thầy cô giáo trên địa bàn tỉnh.
Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với hành trình gìn giữ di sản Kinh Bắc
Nhân dịp kỷ niệm Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), sáng 12/12 tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc (trực thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) đã phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc”.