Người em họ Neanderthal
Vấn đề chủ yếu là làm sao có thể chấp nhận loài được mô tả là “kinh tởm, cục súc và lùn” lại là họ hàng của chúng ta. Bằng chứng cho thấy rằng Neanderthal từng chung sống với con người ở châu Âu, có lẽ trong thời gian dài khoảng 10 nghìn năm. Tuy nhiên bản chất của mối quan hệ này là như thế nào. Dữ liệu DNA chỉ rõ rằng Neanderthal không phải là tổ tiên của người Ấn Âu hiện đại. Phát hiện này đặt ra câu hỏi là tại sao Neaderthal từng sống sót qua những đợt biến đổi khí hậu khắc nghiệt của kỷ băng hà trong khoảng thời gian ít nhất là 300 nghìn năm lại bị những luồng di cư từ châu Phi thay thế.
Trong những thập niên đầu thế kỷ XIX, rất nhiều công cụ đá, thậm chí là cả xương người, có quan hệ với muông thú của kỷ băng hà đã được tìm thấy trên khắp châu Âu. Đấy chính là động lực để nhiều năm sau đó, chúng ta nhận thức được ý tưởng về con người thời tiền sử. Một trong những phát hiện quan trọng nhất được thực hiện năm 1856 tại Feldhofer Groto, một hang đá vôi trong thung lũng sông Neander gần Dussedforf, thủ phủ vùng tây bắc nước Đức. Vô số xương và công cụ đá đã được những người thợ khai thác đá đào lên từ lớp trầm tích trên nền hang. Họ mang những thứ này đến cho Johann Fuhlrott, một thầy giáo ở địa phương. Ông nhận ra sự tương đồng giữa một số xương với hình vẽ xương vượn gorilla mới được xuất bản. Xương sọ có gờ lông mày và không có trán, đặc trưng của con người hiện đại.
Fuhlrott và giáo sư giải phẫu Hermann Schaaffhausen đã xuất bản cuốn sách miêu tả chính xác phát hiện này với hình minh hoạ. Tuy nhiên, hai ông lưỡng lự trong việc đưa ra kết luận hiển nhiên rằng họ đã phát hiện ra một loài mới có liên quan với con người. Trái lại, họ ngầm gợi ý rằng xương đấy thuộc về thành viên của một chủng tộc mông muội có thể từng chung sống với muông thú mà xương của chúng cũng được tìm thấy trong hang. Tuy nhiên ngay cả tuyên bố khiêm tốn này cũng được đón nhận với không ít hoài nghi. Bước đột phá diễn ra năm 1864 khi Willian King, giáo sư về hoá thạch tại Ireland khẳng định xương được tìm thấy ở thung lũng Neander thuộc một loài có liên quan với con người và đặt tên là Homo neanderthalis.
Ngày nay, chúng ta biết rằng Neanderthal là loài có liên quan với con người, từng tồn tại hơn 300 nghìn năm trước đây. Chúng sinh sống trên một vùng lãnh thổ rộng lớn trải dài từ bắc xứ Wales(Anh) tới rặng núi Caucasus (đông nam châu Âu), từ Gibraltar (cực nam Tây Ban Nha) tới Palestine . Neanderthal là những thợ săn khoẻ mạnh, thích nghi rất nhanh với khí hậu thất thường và khắc nghiệt trong kỷ băng hà. Mô hình biến đổi khí hậu ở châu Âu và Tây Á trong đợt băng hà cuối cùng cách ngày nay khoảng 70 nghìn năm cho phép các nhà khảo cổ học khám phá ảnh hưởng của biến đổi khí hậu tới cả Neanderthal lẫn con người hiện đại Cro – Magnon. Cả hai nhóm đều co lại trước hoàn cảnh băng hà. Tuy nhiên, khi thời tiết ấm lên, Neanderthal phải khôi phục từ một lượng dân số bị suy giảm mạnh. Trong khi đó, những làn sóng Cro – Magnon với sự phát triển kỹ thuật trong việc chế tạo y phục và công cụ đã có khả năng nhanh chóng chiếm giữ lãnh thổ của Neanderthal trước kia.
Với cơ bắp rắn chắc, Neanderthal có bộ não lớn như của chúng ta nhưng có thể được sắp xếp và có “bộ nhớ” khác đi chút ít. Chúng có thể đã có tiếng nói nhưng không có ngôn ngữ phức tạp. Từ dữ liệu đồng vị phóng xạ đất và xương thú mà chúng để lại tại nơi cư trú, chúng ta biết rằng Neanderthal chủ yếu là ăn thịt. Sống trong những nhóm nhỏ hoặc dòng họ, chúng tổ chức săn thú lớn, từ voi mammoth tới ngựa và bò rừng cùng nhiều loại thú nhỏ khác. Chúng còn thu lượm trứng chim và quả mâm xôi theo mùa.
Trong nhiều năm, các chuyên gia tranh cãi liệu có phải người hiện đại châu Âu là hậu duệ của Neanderthal. Có khả năng con người đã phát triển và tách ra khi chứng cứ cho thấy cả hai nhóm từng chung sống tại cùng khu vực địa lý trong khoảng thời gian hơn 10 nghìn năm. Vấn đề này hiện đã được giải quyết nhờ phân tích DNA, qua đó cho thấy Neanderthal có cấu tạo gen khác biệt và do vậy là một loài hoàn toàn khác. Bởi cấu tạo gen này không xuất hiện trong DNA của người châu Âu hiện đại, sự lai tạp nếu có xảy ra cũng không phổ biến hay thành công.
Không có chứng cứ nào cho thấy đến cuối thời gian tồn tại, Neanderthal đang ở trong tiếng trình phát triển văn hoá dưới dạng kỹ thuật chế tác công cụ và đồ trang sức cá nhân. Chúng cũng hiếm khi chôn xác chết. Tất cả những hoạt động này được con người hiện đại thực hiện và là một phần trong định nghĩa về văn hoá của con người. Một số chuyên gia cho rằng khi làm việc đó, Neanderthal chỉ là khi bắt chước con người mà thôi. Không có chứng cứ nào về sự phát triển này tại những nơi Neanderthal không có tiếp xúc gì với tổ tiên của chúng ta.
