Ngọc phả Hùng Vương ghi về truyền thuyết Thánh Gióng

Trước hết, về lý do giặc Ân xâm chiếm nước ta, Sử ký không chép gì, Cổ tích cũng không nói lý do. Chích quái thì cho rằng, do Hùng Vương cậy mình giàu mạnh mà chểnh mảng việc triều cận phương Bắc. Riêng Ngọc phả ghi tương đối cụ thể lý do là do Hùng Vương thứ 6 – Hùng Huy Vương “kế thừa nền thái bình đã lâu, không chịu khó suy nghĩ chính sự”. Hùng Vương thứ 6 lại còn phạm một tội không thể tha thứ, đó là làm đồ giả để cúng tế thần linh, dùng “voi trắng không ngà, voi đen ba chân, ngựa đỏ năm chân để cầu đảo” (1). Hoàng thiên mới tức giận , giáng tai ương để cảnh báo.

Về khí thế của quân giặc, Sử ký không ghi cụ thể, chỉ nói là nguy cấp; Chích quái không ghi gì, Cổ tích thì chỉ kể giặc rất hung hăng tàn ác, chúng đi đến đâu là đốt phá nhà cửa, cướp của, giết người đến đấy. Riêng Ngọc phả ghi chi tiết hơn: “Quả nhiên ba năm sau bỗng có tin từ biên cương đưa về cáo cấp: Tướng giặc Ân là Thạch Linh thần tướng khởi binh từ Bắc đạo tiến sang, giáo mác giáp trụ liên tiếp kín trời, tinh kỳ rợp đất, quả đúng như lời bà mo đã nói. Hùng Huy Vương bèn cho đắp đàn tế, trai giới tịnh khiết rồi lên đàn thắp hương cầu khấn. Các quan triều đến dự hội tế suốt trong ba ngày. Sau đó mưa to sấm gió nổi lên, bỗng thấy một cụ già thân cao hơn 9 thước, mày râu bạc phơ đang cười nói nhảy múa ở chỗ ngã ba đường, ai trông thấy cũng phải lấy làm lạ, cho là bậc kỳ nhân. [Quan hầu] vào tâu vua, vua đích thân ra đón mời vào đàn tế, nói với kỳ nhân rằng:

-Nay quân Bắc sang xâm lăng, thắng thua chưa biết thế nào, xin lão ông cho chỉ giáo. Lão ông trầm ngâm hồi lâu, rút thẻ bói quẻ rồi đáp:

-Nếu tìm được người thì giặc này không đáng phải đánh dẹp!

Nói xong cụ già vút lên không bay đi. Vua thấy vậy biết đó là lời dạy của Lạc Long Quân. Thế là vua sai người hầu đi tìm khắp nơi trong nước.”

Về xuất xứ của Gióng, các tài liệu đều ghi làng quê của Gióng là làng Phù Đổng. Sử ký chỉ nói đến “có người nhà giàu sinh một con trai, đến năm hơn ba tuổi ăn uống béo lớn nhưng không biết nói cười”. Chích quái thì ghi “ Có một phú ông  tuổi hơn 60 mới sinh được một người con trai vào giữa ngày mồng 7 tháng giêng, ba tuổi còn không biết nói, nằm ngửa không ngồi dậy được”. Cổ tích thì kể Gióng chỉ có mẹ, không có bố  “Có người đàn bà đã nhiều tuổi nhưng sống một thân một mình”.Còn Gióng thì “lên ba tuổi rồi mà vẫn nằm ngửa đòi ăn, không biết ngồi, biết lật, cũng không biết nói cười gì cả”.  Riêng Ngọc phả  ghi cụ thể hơn: “Sứ giả đến làng Phù Đổng quận Vũ Ninh (nay là huyện Tiên Du). Làng ấy có người nhà giàu tên là Ông Trưởng, ông 79 tuổi mà bà cũng đã 59 tuổi. Trước nhà có mảnh vườn trồng hoa. Sáng sớm ngày 6 tháng giêng năm Quý Hợi bà vào vườn hái hoa, thấy dấu chân người khổng lồ. Bà bèn gọi chồng cùng vào vườn xem, quả nhiên thấy có dấu chân của thần nhân. Ông chồng bảo bà vợ bước chân trái dẫm vào đó. Tự nhiên bà thấy cảm động trong người, rồi mang thai. Đến ngày 8 tháng Tư năm Giáp Tí bà sinh một con trai. Con được đúng một tuổi thì Ông Trưởng qua đời, chỉ còn mẹ già sáu mươi bú mớm nuôi con, lên ba tuổi đặt tên là Thiết Xung thần vương, ăn uống lớn phỗng, nhưng không biết nói cười.”

Đền Gióng ở Phù Linh, Sóc Sơn, Hà Nội

Về vũ khí Gióng yêu cầu nhà vua sắm sửa cho, Sử ký ghi : “Xin cho một thanh gươm, một con ngựa” (không nói ngựa thật hay ngựa sắt?). Chích quái thì ghi: Đứa trẻ nhỏm dậy bảo sứ giả rằng: Mau về tâu vua rèn cho một ngựa sắt cao 18 thước, một thanh kiếm sắt dài 7 thước, một roi sắt và một nón sắt”. Cổ tích thì kể: “Gióng trả lời chững chạc: Về bảo với vua rèn cho ta một con ngựa sắt, một thanh gươm sắt, một áo giáp sắt và một nón sắt, ta sẽ đuổi giặc dữ cho”. Riêng Ngọc phả kể chi tiết hơn: “Khi sứ giả vào nhà, cậu bé nói: Ta là Thiết Xung thần tướng đây! Trời sinh ra ta để giúp nước, dẹp loạn cứu dân. Ngươi về triều thưa với vua cho ta một con ngựa sắt cao 10 thước, một cây vọt sắt dài 10 thước, một chiếc nón sắt rộng 3 thước, đưa mấy thứ ấy đến đây cho ta là vua không phải lo gì nữa!”

Về việc rèn roi sắt, ngựa sắt cho Thánh Gióng, Sử ký không ghi gì, chỉ thấy ghi là vua ban cho gươm và ngựa. Chích quái thì ghi vua sai quần thần vội đi tìm 50 cân sắt luyện thành ngựa, kiếm, roi và nón cho Gióng (một nhận xét nhỏ: 50 cân sắt mà luyện cả ngựa, kiếm, roi và  nón thì quá ít !) Cổ tích thì kể : Sứ giả lập tức phi ngựa trở về tâu vua, Hùng Vương mừng rỡ liền ra lệnh cho thợ rèn góp tất cả sắt lại rèn ngựa, gươm, áo giáp và nón như lời xin của chú bé”. Còn Ngọc phả ghi chi tiết hơn: “Sứ giả trở về chính điện ở núi Nghĩa Lĩnh tâu vua đầy đủ mọi việc. Vua cả mừng, sai tìm đủ 50 trăm (tức =5.000) cân sắt để rèn thành ngựa sắt, vọt sắt, nón sắt. Đến giờ Mão ngày 7 tháng Giêng năm Bính Dần vua sai quan Tiết chế đem 10 vạn hùng binh đem ngựa sắt, roi sắt, nón sắt đến làng Phù Đổng.”

Về trận chiến Thánh Gióng đánh giặc Ân, Sử ký và Chích quái không nhắc đến chi tiết gãy vũ khí. Cổ tích kể gươm bị gãy, Gióng bèn nhổ tre hai bên đường làm vũ khí. Ngọc phả ghi chi tiết hơn và có hơi khác với Cổ tích : Không phải roi sắt bị gãy mà là bị rơi mất : “Thiết Đổng nói xong nhảy lên ngựa, thét vang như sấm:

-Ta là Thiên tướng thần vương, vâng sắc chỉ xuống giúp nước!

Rồi quất ngựa phóng như bay, chỉ phút chốc đã đến dưới chân núi Vũ Ninh huyện Yên Việt đại chiến với Thạch Linh thần tướng bên sườn núi Vũ Ninh. Quân nước Ân thua to tan chạy. Thạch Linh thần tướng bị bắt sống chém đầu. Bọn giặc còn lại chưa diệt hết, nhưng vọt sắt của Thiết Đổng thần vương đã bị rơi mất. Thần vương bèn nhổ lấy các bụi tre gai vung lên quét sạch các toán quân giặc!”

Về chi tiết Thánh Gióng cưỡi ngựa bay lên trời, các bản ghi chép tương đối giống nhau: “Đứa trẻ phi ngựa lên trời mà đi” (Sử ký). “Đi đến đất Sóc Sơn, thiên tướng cởi giáp, cưỡi ngựa mà lên trời” (Chích quái). “Đến núi Sóc Sơn, Gióng cởi giáp, bỏ nón lại, rồi cả người lẫn ngựa bay lên trời” (Cổ tích). Còn Ngọc phả thì ghi: “ Khi đến núi Sóc xã Vệ Linh huyện Kim Hoa Thiết Đổng thần vương bèn cởi bỏ bộ áo hoa lau, phóng ngựa bay lên không rồi cưỡi lên các đám mây mà bay đi. Nay nơi ấy vẫn còn dấu chân ngựa in trên lèn đá.”

Tóm lại, qua các văn bản ghi chép về truyền thuyết Thánh Gióng, ta thấy Ngọc phả Hùng Vương ghi đầy đủ hơn, chi tiết hơn các văn bản khác. Tất nhiên, chúng ta không coi văn bản nào chính xác hơn văn bản nào. Mỗi văn bản có giá trị riêng của nó, bổ sung cho nhau, và cho ta một hình ảnh đầy đủ hơn, phong phú hơn về người anh hùng chống giặc ngoại xâm đầu tiên của dân tộc ta. / .

(1) Những phần trích dẫn Ngọc phả Hùng Vương để trong ngoặc kép đều lấy từ bản dịch của GS Ngô Đức Thọ. Nhân đây xin được tỏ lòng chân thành cảm ơn GS Ngô Đức Thọ, người đầu tiên đã dành thời gian dịch trọn vẹn Ngọc phả Hùng Vương .