Ngấy tía

Ngấy tía là cây bụi trườn, thân dài khoảng 1m, phân nhánh nhiều, thân và cành có gai phình rộng và lông tơ. Lá kép hình lông chim, mọc so le, thường có 3 (đội khi 5) lá chét gần tròn hoặc hình quả trám, mặt trên màu lục sẫm, nhiều nếp nhăn, nhẵn hay có lông thưa, mặt dưới phủ lông trắng xám nhạt, mép lá chét khía răng cưa thô. Cuống lá dài 1 - 2,5cm, có lông và gai nhỏ cong; cuống lá chét giữa dài 1 - 1,5cm, cuống lá chét bên gần như không có. Lá ở đầu cành có khi đơn và xẻ 3 thuỳ. Lá kèm hình dùi, dài 3 - 5mm, có lông. Cụm hoa là chùm kép ngắn ở ngọn thân hoặc kẽ lá, cao 4 - 5cm; lá bắc và lá bắc con hình dùi. Hoa lưỡng tính, mẫu năm: 5 lá đài hình mũi mác, phủ lông ở mặt trong, 5 cánh hoa hình trứng ngược, mỏng màu trắng hoặc hơi hồng, đường kính khoảng 1cm; nhiều nhị, các nhị ngoài dài bằng cánh hoa, các nhị trong ngắn hơn, nhiều lá noãn rời. Quả kép, hình bán cầu, đường kính khoảng 1cm, khi chín màu đỏ, vị chua ngọt, ăn ngon. Mùa hoa quả: tháng 5 - 8.

Ngoài Việt Nam, cây này còn mọc ở Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, Malaysiavà Australia .

Theo tài liệu nước ngoài, lá và rễ Ngấy tía có tác dụng làm săn. Nước sắc của lá và rễ được dùng chữa các bệnh ngoài da, làm tăng tuần hoàn máu, chống tắc nghẽn mạch do huyết khối. Nó cũng có tác dụng chống viêm, lợi tiểu và làm tan sỏi thận.

Theo Đông y, Ngấy tía có vị ngọt, chua, tính bình; có tác dụng tan ứ, chỉ thống, giải độc, tiêu thũng, sát trùng. Rễ có vị đắng ngọt, tính mát; có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, khu phong, trừ thấp, hoạt huyết, tiêu thũng.

Theo kinh nghiệm dân gian, Ngấy tía được dùng chữa cảm mạo, sốt cao, ho, viêm họng, phong thấp, viêm gan, thận, đường tiết niệu, trị thổ huyết, ngày dùng 12 - 25g sắc uống. Dùng ngoài: cành lá giã nát để đắp mụn nhọt độc, hoặc sắc nước rửa viêm da, trĩ rò. Hoa vắt lấy nước bôi mặt trị tàn nhang. Phụ nữ có thai không nên dùng.

Vì cây có nhiều gai nên ở vùng núi có thể trồng làm hàng rào để khi cần dùng làm thuốc, tránh khai thác ngoài tự nhiên. Đó cũng là một cách bảo tồn nguồn gen cây thuốc hoang dã.

Một số bài thuốc:

- Chữa sốt cao, viêm họng, viêm gan, viêm thận phù thũng.Rễ Ngấy tía 40g, sắc uống. Hoặc phối hợp với Bông ổi, Mộc thông, Dành dành, Ngưu tất, Rau trai; mỗi vị 20g, sắc nước uống.

- Chữa viêm đường tiết niệu: Ngấy tía, Rau má lông, Kim tiền thảo, mỗi vị 30g, sắc uống.

- Chữa ho ra máu, thổ thuyết, vết thương sưng đau:Ngấy tía, Thiến thảo, cây Cứt lợn, Thanh thiên, Mạch môn; mỗi vị 20g, sắc uống.

- Chữa phong thấp, đau nhức xương:Ngấy tía, Cỏ xước, Dây đau xương, hoa Thông; mỗi vị 20g sắc uống.