Nga: hai chiều quay một bánh xe lịch sử?
“Ông đi guốc, bà đi giày”(1)
Tại hội thảo Euroviet lần thứ hai, tác giả gốc Liên Xô Ilya Gaiduk chắc đã làm cho người đọc kinh ngạc, khi mở đầu bài “Vai trò của Liên Xô trong dự kiến hòa dàm của người Mỹ với miền Bắc 1966 - 1967” bằng câu: “Trong suốt thời kỳ chiến tranh Việt Nam, Liên Xô đã theo đuổi hai chính sách thoạt nhìn thì trái ngược nhau, nhưng lại tương quan với nhau…”.
Người đọc tất phải nhớ về một Đại Lễ Đường Bắc kinh, cuối tháng 7 - 1972, khi Hoa Kỳ và Trung Hoa còn cưa nhau trong một séc “ngoại giao bóng bàn” (2). Ngày ấy, Kissinger đã “bật mí” với Trung Nam Hải một nghiên cứu thâm hậu của Washington thời ấy về Kremli. Ông bảo Chu Ân Lai rằng Matxcova hiện đang tiến hành cùng lúc hai chính sách trái giò nhau, và đây không hề là hiện tượng bất thường trên chính trường Xô viết.
Ilya Gaiduk còn “mạnh miệng” hơn trong Lời nói đầu sách Liên Xô và chiến tranh Việt Nam. Ông khẳng định rằng “Trong nhiều năm, chính sách đối ngoại của Liên Xô là tập hợp của hai xu thế tương quan, nhưung trái ngược nhau…”. Ông viết tiếp “[Từ giữa những năm 60] giới lãnh đạo Xô viết đã sớm thông qua một chính sách hai mũi nhọn hướng vào chiến tranh Việt Nam, chính sách này liên thông với quan điểm “hai mặt” của Liên Xô đối với thế giới nói chung”.
Năm Kỷ Sửu vừa rồi, trước khi đặt chân lên thảm đỏ tại sân bay quốc tế Matxcova, tổng thống Obama đã đưa ra nhận định rằng Putin (mà ông hay gọi nhầm là “tổng thống” vào lúc Medvedev đã thiết triều rồi), trong quan hệ phương Tây, đang “đứng một chân ở quá khứ, còn một chân ở phía trước”.
Đáp lại, thủ tướng Nga tiết lộ rằng “trong dân gian Nga có những từ không văn học cho lắm”. Ông khẳng định, nước Nga vẫn “đứng vững trên hai chân”, và luôn nhìn “về phía trước”….
Kéo cưa lừa xẻ… kiểu Nga
Tuy nhiên, xu thế tiệm tiến đồng thời về cả hai phía ngược nhau gợi lại một số hình tượng của nền văn hóa Nga, vốn đậm chất văn học. Có lẽ không ai không biết hình tượng “con lật đật” (búp bê “pêvaliachka” có một dị bản nữa, là “chàng Ivan ngật ngưỡng”), đồ chơi cổ truyền của Nga. Bạn càng tìm cách đè nó xuống, nó càng bật lên, bằng cách đung đưa các chiều ngược nhau. Khi ai đó tìm cách “đánh võng” để cầu lợi, người Nga bảo: “Pêvaliachka”.
 |
Trong chuyện thiếu niên Liên Xô Bác sĩ Ai bo lít,ta gặp con “kéo đẩy”, một con ngựa hai đầu. Nó rất nhát, hễ có tiếng động là bỏ chạy theo hướng ngược lại mà không cần quay đầu.
Trò chơi bập bênh ngựa gỗ của trẻ em Nga cũng là một thứ kinh điển. Thiếu niên Hà Nội những năm 60 - 80 biết những con ngựa gỗ này. Chúng có hai đầu, yên dài, bốn chân gắn trên thang cong. Trẻ chơi có thể cảm thấy như đang lao về cả hai phía, bằng cách ấn đầu ngựa xuống bởi tay nắm, chính là tai ngựa. Điều quan trọng là bỏ sức ra bao nhiêu, ngựa cũng chỉ ngật ngưỡng tại chỗ. Trẻ em Liên Xô được tặng mấy bài thơ liền về trò chơi này.
Quả táo vẫn rụng gần cây táo?
Kể từ kỷ niệm lần thứ 90 Cách mạng tháng Mười, đã dồn dập những dự báo về việc Nga dường như đang trở lại với quỹ đạo Xô Viết. Đầu tiên là báo Ngọn lửa nhỏnổi tiếng từ thời Liên Xô, với các bài như Thời phục hưng cho Xô viết? Lại bay về những ảo ảnh hôm qua…tháng tư 2009, tạp chí Tư tưởng gia Hoa Kỳviết rằng nước Nga hiện nay đang trở thành Liên Xô thứ hai (bài Putin panciking on Russian economy, của Kim Zigfed, báo The American thinker), Nước Nga - cường quốc nghèođăng trên Tin doanh nghiệp (3), bản tiếng Anh The Russian Economy and Russian Powerđăng trên Global security).
 |
Đáng kể hơn cả là phát biểu của cựu tổng thống Liên Xô duy nhất, đồng thời là Tổng Bí thư ĐCS Liên Xô đời chót, ông Gorbachev. Phàn nàn về chính sách của ông chủ mới ở Kremli (4), Gorby tuyên bố: “Từng bước, từng bước một, chúng ta đang quay về quá khứ”.
Thiên nga lại múa điệu hồng hạc
Nhiều bài báo của học giả trong ngoài nước Nga tiên đoán một tương lai ảm đảm nếu ai đó lại nhảy điệu ma - zuyếc - ka trên những đôi ủng cũ của Hồng quân từ thời mùa xuân Tiệp Khắp 1968…
Nhưng lịch sử thế giới vẫn gây cảm tưởng rằng nó gồm những trang kể về mưu toan của những siêu cường khai thác các căng thẳng, xung đột ở mọi cấp độ, nhằm phục vụ cho lợi ích của riêng mình.
Những động thái dạng như, nước này bỗng coi đại dương là “ao nhà”, khiến nước khác phải vội mua tàu ngầm, cũng có thể xem là thứ men làm nở “chiếc bánh” công nghiệp chế tạo vũ khí của Nga.
Trang cuối của Liên Xô và chiến tranh Việt Nam, Ilya Gaiduk viết rằng kiểu đánh bài nước đôi của Kremli trong cuộc chiến Việt Nam, dù thoạt đầu đã giúp Liên Xô giành mùa vàng bội thu của thế lực mạnh, nhưng lại gieo thóc giống dẫn tới sự sụp đổ của siêu cường này.
Hiện thời, dường như Kremli vẫn nhìn nhận rằng Xô viết đã luôn “khập khễnh” trong suốt lịch sử của nó, như giới học giả đã chỉ ra,mà chỉ do Gorbachev đã “chữa lành thành què”. Hơn nữa, lịch sử cho thấy chạy đua vũ trang, vũ trụ, thay vì làm cách mạng công nghệ, cùng những can thiệp quân sự dưới ánh sáng của những học thuyết kiểu “chủ quyền hạn chế” của Breznev, từng giúp Liên Xô giữ địa vị siêu cường hàng đầu thế giới gần ba phần tư thế kỷ.
 |
Vậy thì đồng bộ công nghiệp chiến tranh, di sản của Liên Xô, một lần nữa, sẽ là chuyến tàu nhanh đưa nước Nga, hiện kinh tế còn khá nghèo nàn, vọt tiến trong không gia địa chính trị mới?
Tàu nhanh mà khách nghèo thì vé đắt, đỗ ít bến, và nhiều hơn những khả năng đáp nhầm, xuống nhầm, hoặc đi quá điểm đến.
Cổ nhân thì nói, nước Nga có hai tai họa: người (lái) kém, và đường xấu…
Hôm nay, vẫn con tạo ấy xoay vần?
Chú thích:
1/ Câu vè dân gian của trẻ con Việt Nam những năm 1960: Ông Liên Xô bà Trung Quốc/ Ông đi guốc bà đi giày.
2/ Biên bản hội đàm Trung Mỹ năm 1972, http:/www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEEBB193/HAK%206-20-72.pdf.
3/ http:/slon.ru/articles/103192/#1#1
4/ Báo Nga Inosmi,22 - 5 - 2009.
