Một số xu hướng phát triển khoa học xã hội - nhân văn ở Trung Quốc

Trong bài này, các tác giả phân tích một số điểm cơ bản về xu hướng phát triển của khoa học xã hội - nhân văn của Trung Quốc để bạn đọc tham khảo.

1. Mục tiêu của nền khoa học xã hội - nhân văn mới

Ở Trung Quốc hiện nay, tư tưởng quan trọng "ba đại diện" và "phát triển khoa học" là kim chỉ nam lý luận, hệ tư tưởng thực tế căn bản. Trên tinh thần đó, mục tiêu của nền khoa học xã hội - nhân văn mới là:

Một là, lấy nhân dân làm gốc. Quần chúng nhân dân là chủ thể của xã hội loài người, người sáng tạo ra lịch sử, là chủ thể sáng tạo của văn hóa tiên tiến và lực lượng sáng tạo tiên tiến. Vì thế, phải lấy sự thể hiện ý chí và lợi ích của quần chúng nhân dân làm xuất phát điểm và kết quả công việc của chính mình; đồng thời luôn luôn dựa vào quần chúng nhân dân, kiên trì và tôn trọng quy luật của sự phát triển xã hội cũng như tính cao nhất của địa vị chủ thể lịch sử; kiên trì lý tưởng phấn đấu cao cả vì lợi ích của quảng đại quần chúng nhân dân. Điều đó là sự nhấn mạnh một trong những khác biệt căn bản so với tự do cá thể của chủ nghĩa nhân bản quá khứ. Do đó lấy dân làm gốc, trên thực tế, là một bước nhảy vọt của tinh thần khoa học nhân văn mới, nó là sự thống nhất giữa phương pháp luận và quan điểm lịch sử, đồng thời thực hiện giá trị tinh thần nhân văn nhằm hướng tới sự thống nhất giữa cá thể và quần thể.

Hai là, lấy lợi ích nhân dân làm mục tiêu cuối cùng. Đây là điểm căn bản nhất của việc lấy dân làm gốc. Mác từng nói, "những gì mà mọi người phấn đấu đều liên quan đến lợi ích của mọi người". Điều cơ bản nhất của tư tưởng quan trọng "Ba đại diện", "Phát triển khoa học" là phải một lòng vì lợi ích căn bản của toàn thể nhân dân Trung Quốc, thành tâm thành ý vì bất kỳ lợi ích nào của nhân dân, thực hiện tôn chỉ của Đảng Cộng sản Trung Quốc là phục vụ nhân dân, lấy con người làm gốc.

Ba là, lấy sự phát triển toàn diện của con người làm xuất phát điểm. "Sự phát triển toàn diện của con người" là nội dung quan trọng của mục tiêu lấy con người làm gốc, là yêu cầu cơ bản của việc xây dựng xã hội mới xã hội chủ nghĩa và cũng là bộ phận cấu thành quan trọng của lý luận chủ nghĩa Mác: "Chúng ta cần phải không ngừng xúc tiến việc phát triển toàn diện của con người trên nền tảng của sự phát triển văn minh vật chất, văn minh tinh thần xã hội chủ nghĩa". Báo cáo Chính trị Đại hội XVII Đảng Cộng sản Trung Quốc, khi nói đến việc mở ra cục diện mới cho sự nghiệp chủ nghĩa xã hội mang đặc sắc Trung Quốc, đã chỉ rõ: "cần phải xúc tiến sự phát triển toàn diện của con người" và nhấn mạnh chủ nghĩa xã hội là xã hội tiến bộ toàn diện, chủ nghĩa xã hội hiện đại hóa là sự nghiệp phát triển nhịp nhàng và bổ sung cho nhau của văn minh vật chất, văn minh tinh thần và văn minh chính trị; cần chú ý đến nhu cầu cuộc sống văn hóa vật chất của nhân dân hiện nay, cũng chính là cần phải nỗ lực xúc tiến sự phát triển toàn diện của con người. Nhưng nếu như chỉ khư khư coi nó là giá trị cuối cùng hoặc mục đích trừu tượng, mà sự phát triển toàn diện của con người đương đại không thể biết đến, thì rất dễ tạo nên sự dị dạng của tinh thần khoa học xã hội - nhân văn, ngược lại bản thân con người sẽ trở thành thủ đoạn. Vì vậy, nếu lấy sự phát triển toàn diện của con người là xuất phát điểm, thì phải thống nhất giữa mục đích và phương pháp thực hiện được tinh thần nhân văn cao cả.

2. Đẩy mạnh việc quốc tế hóa trong nghiên cứu và giảng dạy khoa học xã hội - nhân văn

Sự xuất hiện số lượng lớn khoa học liên ngành, khoa học đa ngành và khoa học mới đã trở thành một điểm nổi bật trong phát triển giáo dục, văn hóa đương đại và mở ra con đường sáng lạn cho mỗi quốc gia. Dựa vào những thống kê chưa đầy đủ, có trên 5600 các ngành khoa học mới ra đời, hình thành một trào lưu mạnh mẽ hội đủ khoa học xã hội - nhân văn và tự nhiên. Con số này còn được tăng lên, đồng thời đang phát triển hướng tới quốc tế hóa, chuyên nghiệp hóa và phổ thông hóa. Hầu hết các ngành khoa học mới của thế giới ở Trung Quốc đều có, chứng minh sự nhanh nhạy, đón bắt kịp thời sự và thể hiện sự quan tâm, vai trò quan trọng của khoa học đối với sự phát triển Trung Quốc.

Từ khi gia nhập Tổ chức thương mại thế giới (WTO) (năm 2001) đến nay, Trung Quốc nhanh chóng điều chỉnh chính sách khoa học, giáo dục quốc gia để đảm bảo sự tự do trong việc nhập và xuất khẩu các dịch vụ khoa học, giáo dục quốc gia để đảm bảo sự tự do trong việc nhập và xuất khẩu các dịch vụ khoa học, giáo dục từ nước thành viên khác của WTO và phát huy hiệu quả về kinh tế từ kinh doanh dịch vụ khoa học, giáo dục khổng lồ của mình. Hơn nữa, trong điều kiện, khi ở Trung Quốc tỷ lệ sinh viên đại học trên tổng dân cư trong độ tuổi đi học thấp, chỉ là 19% so với 82% ở Mỹ, 55% ở EU, 68% ở Nga và chất lượng đào tạo, nghiên cứu còn có những hạn chế nhất định, thì việc mở rộng cơ hội cho công dân Trung Quốc tiếp cận chương trình khoa học, đào tạo của nước ngoài là giải pháp có ý nghĩa.

Trong xu hướng hợp tác quốc tế gần đây về khoa học nói chung, Trung Quốc đã thấy sự cần thiết phải xây dựng các biện pháp tổng hợp để thu hút những nhà khoa học, nhà nghiên cứu của Trung Quốc (đã tiếp thu được kinh nghiệm giảng dạy và nghiên cứu ở các trường đại học nước ngoài) trở về Trung Quốc làm việc với điều kiện đặc biệt ưu đãi. Từ đó, đã diễn ra làn sóng "hồi quy" của những trí thức người Hoa đang sinh sống và làm việc tại nước ngoài trở về Trung Quốc. Các nhà nghiên cứu và sinh viên đã trở về từ nước ngoài là nguồn bổ sung chủ yếu vào đội ngũ cán bộ khoa học và cán bộ quản lý. Phương án hiện nay của Trung Quốc với các nhà khoa học "hồi quy" của mình là thu hút họ vào vị trí lãnh đạo các trung tâm khoa học tại các trường đại học tốt nhất. Tư cách trung tâm khoa học giúp cho việc thực hiện hoạt động trao đổi đào tạo quốc tế, hoạt động hợp tác nghiên cứu, giảng dạy với các nhà khoa học và chuyên gia nước ngoài trở nên dễ dàng hơn.

Trung Quốc đã thành lập "Mạng thông tin dành cho các nhân tài Trung Quốc đang học tập ở nước ngoài" trên internet. Mạng này đã trở thành kênh giao tiếp của cả các sinh viên Trung Quốc ở nước ngoài. Trung Quốc cũng tích cực tác động để chính quyền các tỉnh, thành phố giúp đỡ những người đã trở về ngay tại địa phương. Việc sử dụng lao động và tri thức của những người đã trở về đỡ tốn kém hơn khá nhiều so với việc mua trực tiếp các công nghệ, thành tựu khoa học tương ứng từ nước ngoài. Ngoài ra, còn tạo các điều kiện cho những thiết kế khoa học mới trên lãnh thổ Trung Quốc.

Trong hợp tác với các đối tác giáo dục đào tạo nước ngoài về các lĩnh vực, trong đó có khoa học xã hội - nhân văn, các cơ sở giáo dục đào tạo của Trung Quốc có cơ hội tiếp thu những nguồn lực giáo dục chất lượng cao, các phương pháp giảng dạy hiện đại, các hình thức mới trong tổ chức quá trình học tập. Từ năm 1993 đến năm 2008, số lượng các cơ quan liên kết giáo dục ở Trung Quốc đã tăng 21 lần. Tính đến cuối năm 2003, đã có gần 1800 cơ sở và chương trình liên kết giáo dục được thành lập.

3. Lượng hóa mục tiêu, định hướng giá trị xã hội

Trong chiến lược phát triển, Trung Quốc đã đề ra mục tiêu đối với ngành khoa học xã hội - nhân văn với 5 điểm căn bản:

a) Cầu chân:Đây là ý nghĩa căn bản chủ yếu của tinh thần khoa học xã hội - nhân văn. Chân, quy định mục đích căn bản và tiêu chuẩn tối cao của hoạt động khoa học. Cầu chân, chính là sự tin tưởng vào sự tồn tại của một thế giới khách quan; thế giới này có quy luật khách quan đồng thời có thể thông qua thực tiễn khoa học và suy luận logic được con người nhận thức - từ đó cấu thành nên hoạt động khoa học khu biệt với tiêu chí chủ yếu của hình thức thực tiễn hoạt động nhân loại.

b) Cầu thực:Là bản chất tinh thần của phương pháp khoa học xã hội - nhân văn. Thực tức là tính thực dụng, tính thực tế và tính thực tại, nó không duy sách vở, không duy thượng, không duy quyền, không duy thế, chỉ duy thực. Cầu thực, chính là sẽ khiến cho sự quan sát, thực nghiệm, suy luận dựa vào căn cứ trong hoạt động khoa học xã hội - nhân văn có hệ thống, đồng thời khiến cho các hoạt động khoa học đó được kiểm nghiệm trong thực tiễn, cuối cùng sẽ đóng góp giá trị cho nhân loại.

c) Sáng tạo: Đây là hạt nhân vĩnh cửu của tiến bộ khoa học xã hội - nhân văn. Khoa học xã hội nhân văn là một quá trình phát triển lịch sử, bất kỳ kết luận khoa học cụ thể nào đều dựa trên cơ sở trình độ nhận thức và điều kiện thực nghiệm nhất định của nhà khoa học mà ra, là có điều kiện và có thể sai lầm, vì thế mà hoạt động nghiên cứu của mọi khoa học không có điểm dừng. Khoa học cần tiến bô, cần phát triển và tất yếu là không ngừng sáng tạo mới. Trong báo cáo của Đại hội lần thứ XVII Đảng Cộng sản Trung Quốc đã chỉ rõ sáng tạo là linh hồn của sự tiến bộ của một dân tộc, là động lực bất tận đối với sự phát triển thịnh vượng của một quốc gia. Đây là sự khái quát và tổng kết cao, mang tính trọng yếu đối với tinh thần sáng tạo trong xã hội hiện đại.

d) Tồn nghi:Đây là động lực và tiền đề cơ bản của phát triển khoa học xã hội - nhân văn. Có hoài nghi thì mới có thể đi đến nghiên cứu, tìm hiểu, khám phá. Khoa học xã hội - nhân văn sở dĩ có thể không giới hạn và không ngừng sáng tạo là bởi nó có tinh thần tồn nghi. Vì thế, khoa học là khoan dung, nó không dung hòa với lý luận độc đáo.

e) Phụng hiến:Đây là linh hồn nội tại của tinh thần khoa học xã hội - nhân văn. Lịch sử của khoa học xã hội - nhân văn là lịch sử gắn với bản chất của sự lao động miệt mài, gian khổ của nhà khoa học, cũng là lịch sử của sự dũng cảm hiến thân vì chân lý, chính nghĩa và hạnh phúc nhân loại mà không sợ hy sinh của các nhà khoa học. Nếu như không có nó thì mọi thứ khác đều không có cơ sở để bàn đến và mất đi ý nghĩa cũng như giá trị.

4. Hình thành môi trường học tập khoa học xã hội - nhân văn mới

Lấy tri thức làm trọng tâm:Nhu cầu tri thức cần phải thay đổi khi xã hội thay đổi. Và hiện nay công nghệ đang góp phần tạo điều kiện cho việc phổ cập các tri thức mới một cách nhanh chóng, bên ngoài những quy định chính thức trong giáo trình và nội dung giảng dạy. Điều này đòi hỏi các chuẩn và các quy định giảng dạy phải thường xuyên được đổi mới, tiến hóa. Nhưng đổi mới, tiến hóa này phải bám sát và bắt nguồn từ thực tế cuộc sống chứ không phải chỉ là thay đổi cách bố trí những nội dung cũ.

Lấy đánh giá làm trọng tâm:Môi trường học tập lấy đánh giá làm trọng tâm sẽ động viên siêu nhận thức của người học bằng việc tập trung vào phát triển kỹ năng tự đánh giá. Một mặt đánh giá giúp cho người thầy nắm bắt chính xác khả năng học tập của người học, nhưng mặt khác đánh giá cũng là cách thức giúp người học quen với cách tự học. Các nguyên lí chủ chốt của đánh giá là ở chỗ chúng phải cung cấp những cơ hội để phản hồi và duyệt xét lại và ở chỗ điều được đánh giá phải quy tụ về mục đích học tập.

Lấy cộng đồng làm trọng tâm:Những phát triển mới trong khoa học xã hội gợi ý rằng môi trường lấy cộng đồng làm trọng tâm cũng rất quan trọng cho việc học tập. Đặc biệt quan trọng là các quy tắc cho mọi người học tập từ cộng đồng này sang cộng đồng khác và liên tục cố gắng cải thiện. Thuật ngữ lấy cộng đồng làm trọng tâm đề cập tới nhiều khía cạnh của cộng đồng, lớp học là một cộng đồng, trường học là một cộng đồng, trường học là một cộng đồng, và đề cập tới cả mức độ mà học sinh, giáo viên và người quản trị cảm thấy được nối với cộng đồng lớn hơn bao gồm gia đình, doanh nghiệp, huyện, tỉnh, cả nước và thậm chí thế giới.