Một số suy nghĩ về định hướng nghiên cứu bảo vệ thực vật

1. Tình hình sản xuất và diễn biến sâu hại trên một số cây trồng trong những năm gần đây.

Tình hình sản xuất nông nghiệp ở nước ta đang có nhiều thành tựu rất khả quan. Những kết quả nghiên cứu về bảo vệ thực vật (BVTV) ở nước ra là rất lớn, góp phần đưa sản xuất nhiều loại cây trồng lên thuộc loại hàng đầu của thế giới, trong đó có sự đóng góp của viện KHKT Nông nghiệp Miền Nam. Tuy nhiên, nền nông nghiệp ở nước ta đang ở điểm dừng chủ yếu là thâm canh bằng hóa học và tăng vụ. Bên cạnh những mặt tích cực, nền thâm canh đó đang đẻ ra một số khó khăn trong công tác BVTV. Sau đây xin điểm qua một số tình hình dịch hại trên cây trồng trong những năm vừa qua.

-       Bệnh virus và môi giới truyền bệnh là rầy nâu, và rầy lưng trắng xuất hiện thành dịch trên cây lúa trong cả nước. Thời gian đầu chúng ta rất lúng túng, và việc phòng trừ chủ yếu dựa vào hóa học, sau đó kinh nghiệm hơn, đã chuyển dần sang phương pháp phòng trừ có tính chất sinh thái và tổng hợp. Chúng ta đã động viên toàn lực tổ chức phòng chống dịch, nhờ đó sản xuất lúa trong cả nước liên tiếp được mùa. Tuy nhiên nhiều vấn đề về dịch tễ và sinh thái học của bệnh virus vàng lùn, lùn xoắn lá, bệnh lùn sọc đen, môi giới rầy nâu, rầy lưng trắng truyền bệnh virus trên lúa ta chưa hiểu hết. Điều kiện và thời điểm dịch đến và dịch đi chưa xác định được. Đây là vấn đề cần nghiên cứu kỹ hơn trong tương lai.

-       Bệnh Greening đã có từ nhiều năm trước đây, phá hoại nặng nề trên cây cam quítt của cả nước, nhưng đến nay chưa thể phòng trừ có hiệu quả.

-       Sản xuất hồ tiêu ở nước ta theo hướng thâm canh dựa trên cơ sở hóa học là chính. Tiêu đạt năng suất khá cao, nhưng lại rất bấp bênh, một số diện tích năm nay năng suất cao nhưng sau đó lại chết cả vườn. Đại bộ phận diện tích tiêu bị chết do tập đoàn nấm bệnh và tuyến trùng tích lũy trong đất gây hại. Trong những năm gần đây dịch hại trên cây tiêu có chiều hướng gia tăng, cho đến nay các nhà khoa học ở nước ta chưa đưa ra được phương pháp phòng trị bệnh chết nhanh và tuyến trùng trên cây tiêu có hiệu quả.

-       Nhiều vườn cà phê tái tạo, cây trồng mới cứ chết dần, chủ yếu cũng do tập đoàn nấm bệnh và tuyến trùng trong đất gây hại. Đây cũng là một tồn tại lớn trong ngành cà phê.

-       Thanh long là cây ăn trái xuất khẩu mũi nhọn của một số tỉnh, vốn dĩ trước đây cây ít sâu bệnh, tuy nhiên do phương thức thâm canh chủ yếu dựa vào hóa học, nay trên cây thanh long dần có nhiều sâu bệnh, có lúc dịch hại trở nên nặng nề.

-       Sản xuất rau quả đến nay vẫn ổn định, nhưng sản phẩm rau quả bị ô nhiễm hóa chất, bẩn nhiễm vi sinh ở mức không bình thường, nói chung rau quả chưa an toàn, chất lượng rau quả chưa vươn tới thị trường khó tính có giá trị kinh tế cao, phần lớn cũng do những giải pháp BVTV, và sử dụng chất kích thích sinh trưởng trên rau quả chưa an toàn. Vì vậy, việc tổ chức thực hiện GAP, VietGAP trong cả nước đang gặp không ít khó khăn.

-       Nông sản, thức uống, thức ăn gia súc, thuốc đông y đang bị thất thoát, ô nhiễm vi sinh và độc tố nấm mốc trong bảo quản khá nhiều, nhưng những vấn đề này gần như ít được nghiên cứu.

Từ những diến biến dịch hại như đã nêu trên chúng ta có thể rút ra một số ý kiến thảo luận như sau:

-       Nền thâm canh dựa trên hóa học là chính ở nước ta đã đưa năng suất cây trồng lên rất nhanh, những đã gây ra sự phá hủy cân bằng sinh thái, phát sinh nhiều rủi ro, gây mất bền vững. Trong đó, khó khăn nhất là những vấn đề về BVTV. Càng sử dụng nhiều hóa học, nhất thời có hiệu quả nhưng sau đó sâu bệnh càng tăng.

-       Công việc nghiên cứu BVTV còn dàn trải, thiếu tập trung vào những sâu bệnh chính để giải quyết dứt điểm những vấn đề bức xúc trong sản xuất cho từng vùng.

-       Nguồn sâu bệnh có từ trong đất (soil born Diseases) là quá lớn, nhưng sự hiểu biết của chúng ta về cân bằng sinh thái trong đất còn quá ít, sự bón phân thường chỉ tính cây trồng cần gì bón nấy, không tính đến bón phân, canh tác nhằm cải tạo đất, làm cho đời sống của dất trở nên lành mạnh, làm giảm nguồn sâu bệnh tích lũy từ trong đất.

Những hiểu biết của chúng ta đối với nhóm ký sinh virus và môi giới truyền vừus gây hại trên cây trồng còn quá đơn sơ. Chúng ta thường nói nhiều về bệnh virus bằng những kết quả nghiên cứu từ nước ngoài để suy ra tình hình dịch bệnh của ta, việc làm này có khi dễ bị ngộ nhận, vì hoàn cảnh sinh thái của ta nhiều cái khác với nước khác. Cho nên dịch đến và đi thường nằm ngoài sự hiểu biết của con người.

- Những kết quả nghiên cứu về sâu bệnh và độc tố nấm mốc trong kho tàng và nông sản còn quá ít.

2. Môt số suy nghĩ đề xuất nghiên cứu BVTV trong thời gian đến

Để giải quyết những tồn tại nói trên, công tác BVTV phải nghiên cứu những biện pháp thay thế, để có thể hạn chế dùng thuốc hóa học. Chỉ trong điều kiện không quá lệ thuộc, không lạm dụng hóa học, thì mới có thể bảo vệ được môi trường để sản xuất theo hướng bền vững. Để thay thế cho hóa học, chúng tôi đề xuất một số biện pháp như sau:

-   Nghiên cứu quản lý dịch hại tổng hợp (IPM). Đó là quản lý dịch hại theo quan điểm giao thoa giữa Phân bón & Canh tác & Biện pháp BVTV. Tình trạng của chúng ta hiện nay, nhiều nơi nói về IPM nhưng thiếu một mô hình PM cụ thể trên đồng ruộng của mình. Quản lý dịch hại IPM trên cây lúa đã được Bộ NN & PTNT mô hình hóa thành chương trình “Ba giảm ba tăng" đã áp dụng thành công ở một số địa phương.

-Đối với những loại bệnh phức tạp như bệnh virus trên cây lúa cần phải nghiên cứu các mô hình sinh thái và dịch tễ học, mô tả được sự biến động của dịch virus và môigiới truyền bệnh trong mộtchu kỳ dài nhiều năm thì việc đưa ra mô hình quản lý dịch hại (IPM) mới có hiệu quả.

-      Nghiên cứu quản lý dịch hại theo hướng hữu cơ và sinh học. Về nguyên lý, đây là định hướng IPM lấy canh tác theo hướng hữu cơ và sinh học là chính. Mô hình này đã có nhiều nơi ápdụngthành công, nhưng chưa đủ sức thuyết phục trên diện rộng.

-      Quảnlý dịch hại theocông nghệ sinh thái (Ecological Ingenering).Vấnđề này chỉ mới là định hướng có triển vọng, cần phải tiếp tục chứng minh.

- Vấn đề sử dụng giống kháng sâu bệnh, nghiên cứu chọn tạo giống có tính kháng ngang, giống chịu bệnh là quan điểm hiện đại. Tuy nhiên, đối với những cây trồng đang có quá nhiều giống trên đồng ruộng như cây lúa ở đồng bằng sông cửu Long, cần phải nghiên cứu đưa ra bộ giống lúa kháng cụ thể và hướng dẫn cho người sản xuất sử dụng trên từng cánh đồng.

-      Vấn đề nghiến cứu đềxuất phương pháp và quản lý dùng hóa chất (Thuốc BVTV, chất kích thích sinhtrưỏng, phân bón, các hóa chất khác) trên sản xuất rau quả an toàn là vấn đề hết sức bức xúc hiện nay.