Một số giải pháp chủ yếu nâng cao trách nhiệm xã hội của các doanh nghiệp đối với việc bảo vệ môi trường ở nước ta trong điều kiện hiện nay
Thực hiện chủ trương và đường lối đổi mới, hơn hai thập kỷ qua, nền kinh tế nước ta đã đạt được nhiều thành tựu to lớn. Đời sống văn hóa - xã hội ngày càng được cải thiện, xã hội Việt Nam đang từng bước chuyển đổi từ một xã hội sản xuất nông nghiệp theo lối cổ truyền, dựa chủ yếu vào kinh nghiệm, sang công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Với quan điểm hội nhập kinh tế quốc tế của Đảng và Nhà nước ta đã đem lại kết quả to lớn và làm thay đổi hình ảnh Việt Nam trên trường quốc tế. Tuy nhiên, quá trình hội nhập kinh tế quốc tế là quá trình vừa hợp tác, vừa cạnh tranh, vừa có nhiều cơ hội song cũng không ít khó khăn đặt ra đối với sự phát triển nền kinh tế ở nước ta, đặc biệt là đối với các doanh nghiệp trong nước. Việc mở rộng hợp tác quốc tế, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại, ban hành Luật Khuyến khích đầu tư nước ngoài và nhiều văn bản khác, phục vụ cho quá trình hội nhập quốc tế, một mặt đã đem lại cơ hội lớn cho các doanh nghiệp trong sản xuất, kinh doanh, mặt khác nó cũng mang lại cho các doanh nghiệp những thách thức cùng với "luật chơi" mới. Một trong số những "luật chơi" mới đó là "nâng cao trách nhiệm của các doanh nghiệp đối với việc bảo vệ môi trường". Đây là một vấn đề mới mẻ và vô cùng cấp bách đối với các doanh nghiệp hoạt động trên địa bàn nước ta hiện nay.
Trước tiên, chúng ta có thể hiểu trách nhiệm xã hội của các doanh nghiệp là "một cam kết kinh doanh nhằm cư xử đạo đức và đóng góp cho sự phát triển kinh tế cùng với việc nâng cao chất lượng cuộc sống của người lao động và gia đình của họ cũng như chất lượng cuộc sống của cộng đồng và xã hội nói chung"
. Hay có thể hiểu: "Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp là sự cam kết của doanh nghiệp đóng góp vào sự phát triển kinh tế bền vững, hợp tác cùng người lao động, gia đình họ, cộng đồng xã hội nói chung để cải thiện chất lượng cuộc sống cho họ, sao cho vừa tốt cho doanh nghiệp vừa ích lợi cho phát triển".
Như vậy, trách nhiệm xã hội của các doanh nghiệp chính là sự tự nguyện, tự giác của các doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm trong sản xuất, kinh doanh làm sao có được lợi ích cho doanh nghiệp của mình, cho xã hội, nhưng phải đảm bảo sự phát triển bền vững vì mục tiêu kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường. Doanh nghiệp muốn phát triển bền vững cần phải thực hiện đúng những quy định, chuẩn mực về bảo vệ môi trường, an toàn lao động, đảm bảo quyền lợi chính đáng của người lao động...
Phát triển kinh tế để nâng cao đời sống cho con người, song để phát triển một cách bền vững nhất thì vấn đề bảo vệ môi trường phải đặt lên hàng đầu, bởi lẽ môi trường sống tốt lành là nhu cầu đầu tiên và quan trọng nhất của con người. Muốn sản xuất, kinh doanh có hiệu quả cao, việc đầu tiên là các doanh nghiệp "cần đảm bảo hoạt động của mình không gây ra những tác hại đối với môi trường sinh thái, tức là phải thể hiện sự thân thiện với môi trường trong quá trình sản xuất của mình".
Thực tế ở nước ta hiện nay, các doanh nghiệp phát triển một cách mạnh mẽ, đem lại hiệu quả kinh tế cao, đời sống của con người có nhiều cải thiện. Song bên cạnh những yếu tố tích cực, nền kinh tế thị trường đã đem lại một số những tiêu cực gây cản trở cho quá trình phát triển đất nước. Vì mục tiêu là lợi nhuận, tiền bạc, nên không ít các doanh nghiệp làm ăn phi pháp, vì lợi ích trước mắt, thực dụng, cục bộ mà quên mất lợi ích lâu dài, toàn thể, lo làm ra hàng hóa thật nhanh, thật nhiều mà ít quan tâm đầu tư hoặc không quan tâm đầu tư cho việc bảo vệ môi trường.
Hiện nay, cùng với việc Đảng và Nhà nước ta đã đề ra các chủ trương, chính sách nhằm phát huy nội lực toàn dân, mọi thành phần kinh tế và các doanh nghiệp trong bảo vệ môi trường, nhiều văn bản pháp luật đã được ban hành. Với sự ra đời của Luật Bảo vệ môi trường (năm 1993), hàng loạt các văn bản khác liên quan đến vấn đề này được ban hành và triển khai thực hiện trên phạm vi cả nước. Chỉ thị về "Tăng cường công tác bảo vệ môi trường trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước"của Bộ Chính trị tháng 6 - 1998, Nghị quyết số 41-NQ/TW ngày 15-11-2004 của Bộ Chính trị về bảo vệ môi trường trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đã góp phần tích cực vào việc đẩy mạnh công tác bảo vệ môi trường ở nước ta.
Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân cả khách quan và chủ quan, tình trạng vi phạm về bảo vệ môi trường của các doanh nghiệp ở nước ta có diễn biến phức tạp và ngày càng nghiêm trọng cả về quy mô lẫn tính chất. Có thể kể đến một số vụ vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường của các doanh nghiệp như vụ vi phạm môi trường tại Khu công nghiệp Điện Nam - Điện Ngọc (Quảng Nam) không thực hiện nghiêm túc các nội dung trong báo cáo đánh giá tác động môi trường được phê duyệt và các yêu cầu khác trong quyết định phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường: không có hệ thống xử lý nước thải công nghiệp tập trung; không thực hiện quan trắc môi trường định kỳ, xả nước thải vào nguồn nước không có giấy phép, vượt tiêu chuẩn cho phép... Vụ Công ty Môi trường đô thị Đà Nẵng đổ chất thải có chứa hóa chất độc hại ở bãi rác thải sinh hoạt của thành phố. Vụ Lê Công Loan, Trần Văn Ngọc vận chuyển bò nhiễm bệnh lở mồm, long móng từ Hà Nội lên Bắc Kạn (08-6-2006) làm lây lan dịch bệnh chết 1.277 con trâu, bò. Vụ cảnh sát môi trường bắt quả tang các đối tượng vận chuyển 957 kg chất thải y tế từ Bệnh viện Việt Đức đi tiêu thụ (ngày 10-8-2007). Bệnh viện K, Bệnh viện Bạch Mai tàng trữ và bán cho tư nhân khoảng 30 tấn rác thải y tế nguy hại (ngày 31-8-2007). Vụ nhập khẩu ắc quy chì phế thải từ Trung Quốc về cảng Hải Phòng năm 2007. Đặc biệt, vụ vi phạm môi trường nghiêm trọng của Công ty Vêdan (Biên Hòa - Đồng Nai) đã gây xôn xao dư luận xã hội.
Thục trạng trên đã gây nhiều tác hại cho môi trường, ảnh hưởng đến cuộc sống của con người. Trước đây, khi nhận thức được sự "trả thù" của giới tự nhiên Ph.Ăngghen đã viết: "chúng ta cũng không nên quá tự hào về những thắng lợi của chúng ta đối với giới tự nhiên. Bởi vì cứ mỗi lần ta đạt được một thắng lợi, là mỗi lần giới tự nhiên trả thù lại chúng ta. Thật thế,mỗi một thắng lợi, trước hết là đem lại cho chúng ta những kết quả mà chúng ta hằng mong muốn, nhưng đến lượt thứ hai, lượt thứ ba, thì nó lại gây ra những tác dụng hoàn toàn khác hẳn, không lường trước được, những tác dụng thường hay phá hủy tất cả những kết quả đầu tiên đó". Hậu quả của những vi phạm trên do nhiều nguyên nhân, nhưng cơ bản là do: sự nhận thức của các doanh nghiệp còn hạn chế, chưa quan tâm đầu tư cho việc bảo vệ môi trường, vì sức khoẻ của cộng đồng; sự buông lỏng trong công tác quản lý của nhà nước, của các cơ quan chức năng về môi trường; sự cám dỗ của tiền bạc làm đạo đức kinh doanh của các doanh nghiệp ngày càng suy thoái; việc đầu tư khoa học - kỹ thuật tiến bộ vào quá trình sản xuất của các doanh nghiệp còn hạn chế.
Thực tế tình trạng vi phạm pháp luật về môi trường của các doanh nghiệp ở nước ta đã đến hồi "báo động đỏ". Sự "trừng phạt" của giới tự nhiên buộc con người muốn tồn tại và phát triển, thì cần phải quan tâm hơn đến việc ứng xử với môi trường tự nhiên, phải hướng tới đạo đức sinh thái nhằm điều chỉnh một cách tự giác hoạt động của con người. Chính vì vậy, nâng cao trách nhiệm xã hội của các doanh nghiệp đối với việc bảo vệ môi trường ở nước ta hiện nay là việc làm vô cùng quan trọng và cần thiết, để làm được điều này, chúng ta cần quan tâm đến các giải pháp chủ yếu sau:
Thứ nhất,nâng cao nhận thức về trách nhiệm xã hội của các doanh nghiệp mà đứng đầu là cán bộ lãnh đạo, quản lý doanh nghiệp trong việc sản xuất với bảo vệ môi trường. Đây là việc làm cấp thiết, để có hành vi đúng trong việc bảo vệ và giải quyết tốt những vấn đề về môi trường, trước hết các doanh nghiệp cần phải có nhận thức đúng đắn, từ đó họ mới có thái độ, ý thức tích cực, tự giác trong các hoạt động bảo vệ môi trường. Vì vậy, nâng cao nhận thức về trách nhiệm xã hội của các doanh nghiệp, việc đầu tiên là họ cần nhận thức đúng đắn được vị trí, vai trò của mình trong mối quan hệ với tự nhiên. Chỉ khi nào con người hiểu đúng những giá trị của môi trường tự nhiên đối với cuộc sống của con người, thì khi đó con người mới không làm tổn thương đến môi trường tự nhiên, làm trái với quy luật phát triển của nó. Bởi lẽ, "con người, vẫn chỉ là con người , vẫn chỉ là sự thức dậy ý thức của con người dẫn dắt hành động của họ mới bảo vệ được nguy cơ tàn phá môi trường. Không có cái đó thì dù có một bộ luật bảo vệ môi trường, môi trường vẫn bị tàn phá" một cách nghiêm trọng.
Thứ hai,không ngừng hoàn thiện, sửa đổi và bổ sung những quy định, chế tài về bảo vệ môi trường, kiên quyết xử lý nghiêm những hành vi vi phạm pháp luật về bảo môi trường. Luật Bảo vệ môi trường có vai trò quan trọng đối với việc điều khiển hành vi của các doanh nghiệp trong mối quan hệ với môi trường tự nhiên. Vì vậy, hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật về môi trường và bảo vệ môi trường chính là cơ sở pháp lý quan trọng cho việc nâng cao trách nhiệm xã hội của các doanh nghiệp trong bảo vệ môi trường.
Cùng với việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, cần tiến hành củng cố và hoàn thiện hệ thống tổ chức từ trung ương đến cơ sở, từ ngành đến địa phương. Tăng cường công tác bảo vệ môi trường, "nâng cấp cơ quan quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường ở trung ương, tạo điều kiện cần thiết về tổ chức, nhân lực, vật lực, cơ sở vật chất kỹ thuật để cơ quan này đủ sức thực hiện tốt chức năng quản lý môi trường, kết hợp chặt chẽ với việc tư vấn hoạch định các chủ trương, chính sách về phát triển lâu bền, sử dụng hợp lý các loại tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là tài nguyên rừng, tài nguyên nước, tài nguyên khoáng sản và nguồn lợi thủy sản. Tăng cường năng lực quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường cho các địa phương"bao gồm công tác đào tạo cán bộ quản lý nghiệp vụ, hoàn chỉnh hệ thống quản lý môi trường từ trung ương đến tỉnh, huyện, xã, cơ sở sản xuất...
Thứ ba,phát huy vai trò của người dân trong việc phát hiện, tố cáo, khởi kiện đối với hoạt động của các doanh nghiệp vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường. Đây là một giải pháp quan trọng, vì việc vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường của các doanh nghiệp có liên quan trực tiếp đến cuộc sống của cộng đồng dân cư làm ảnh hưởng đến sức khỏe, thậm chí cả tính mạng của họ. Do vậy, cần nâng cao và phát huy vai trò của người dân khi phát hiện các doanh nghiệp vi phạm cần báo với các cơ quan chức năng, để có biện pháp xử lý kịp thời.
Thứ tư,các giải pháp về kỹ thuật - công nghệ. Đây là một trong những biện pháp được coi là chủ yếu và có hiệu quả nhất cho phép hạ thấp và loại trừ cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên, ô nhiễm môi trường là hoàn thiện công nghệ sản xuất và sử dụng chu trình khép kín. Thực hiện giải pháp công nghệ được hiểu là việc áp dụng các thành tựu khoa học - kỹ thuật tiên tiến, các thiết bị dây chuyền công nghệ sạch vào sản xuất sao cho sử dụng tài nguyên và năng lượng ở mức thấp nhất, thải vào môi trường ít chất thải nhất. Hoạt động bảo vệ môi trường sẽ không có hiệu quả nếu không theo kịp tốc độ phát triển kinh tế - xã hội. Tăng cường nghiên cứu khoa học và công nghệ môi trường, đào tạo cán bộ chuyên gia về môi trường là giải pháp hỗ trợ bảo vệ môi trường đạt được hiệu quả ngày càng cao hơn. Nhà nước cần nghiên cứu và đưa ngành "quản lý chất thải" để giáo dục, nhằm nâng cao chất lượng của các doanh nghiệp đối với việc xử lý chất thải trong quá trình sản xuất, hạn chế tối đa việc gây ô nhiễm môi trường.
Thứ năm,tăng cường phát huy vai trò của các cơ quan có trách nhiệm trong việc quản lý về bảo vệ môi trường. Việc ban hành pháp luật - cơ sở pháp lý cho việc bảo vệ môi trường, song các cơ quan có trách nhiệm có thể hiện quản lý và xử lý nghiêm các doanh nghiệp vi phạm về bảo vệ môi trường mới có thể nâng cao được trách nhiệm xã hội của các doanh nghiệp về vấn đề này. Thực tế hiện nay ở nước ta cho thấy, việc các cơ quan, ban, ngành có chức năng trong việc quản lý môi trường còn thiếu trách nhiệm, thờ ơ và thậm chí có tiêu cực trong khi kiểm tra, giám sát các doanh nghiệp thể hiện quy trình sản xuất đúng quy định của Nhà nước. Bởi vậy, pháp luật ban hành người thực thi không nghiêm, người quản lý không chặt chẽ đã dẫn đến nhiều doanh nghiệp sau nhiều năm vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường mới được phát hiện và xử lý.
Đã đến lúc chúng ta cần phải quan tâm và có những biện pháp tích cực để bảo vệ môi trường. Nâng cao trách nhiệm xã hội của các doanh nghiệp trong việc bảo vệ môi trường là một trong những nội dung cơ bản của mục tiêu phát triển kinh tế và nâng cao dân trí. Xét đến cùng phát triển kinh tế để nâng cao đời sống nhân dân phải đi đôi với việc sử dụng hợp lý và tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường sống và coi đó là một trong những mục tiêu căn bản, quan trọng như mục tiêu tăng trưởng kinh tế. Để làm tốt việc này chúng ta cần kết hợp tốt một số giải pháp cơ bản nói trên.
. Định nghĩa của nhóm phát triển kinh tế tư nhân của Ngân hàng Thế giới, www.worldbank.org/privatesector/csr/index.htm.
. Mr. NiGel Twose - World Bank tại Washington DC . USA , Hội thảo quốc gia về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp và khả năng cạnh tranh quốc gia, H, 16 -17/12/2002.
. Lê Minh Tiến: Trách nhiệm xã hội: Bản chất của doanh nghiệp hiện đại,www.tuoitre. com.vn .
Nxb CTQG, H.2004, tr. 654.
ng cộng sản Việt Nam : Chỉ thị về tăng cường công tác bảo vệ môi trường trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đã đất nước, H, 1998, tr. 10 - 11.
Trường Đại học Hoa Lư - Ninh Bình.
