Một số định nghĩa mới trong y học

Chết lâm sàng

Khi nào có thể xác nhận bệnh nhân đã chết ? Nếu luật pháp quy định những tiêu chí khắt khe thì định nghĩa của chết lâm sàng không ngừng biến đổi trong y học. Bởi vì cái chết không phải là một sự cố mà là cả một tiến trình.

Theo định nghĩa của từ điển: “chết:tức là không còn sống nữa”. Nhưng trên thực tế thì phức tạp hơn rất nhiều. Trong suốt thiên niên kỷ nay, khi trái tim ngừng đập thì có thể tuyên bố là đã chết. Hoặc là thực hiện một vài thủ thuật đơn giản để chứng tỏ đã chết như: cắn ngón chân, đặt tờ giấy mỏng trước mũi bệnh nhân…

Nhưng hiện nay, khi nào thì có thể tuyên bố đã chết? Chỉ khi bác sĩ hoặc chuyên viên hồi sức xác định theo các tiêu chí do luật pháp quy định như mất hoàn toàn ý thức và vận động cơ tự nhiên, mất hoàn toàn phản xạ của thân não và ngưng thở.

Vào năm 2011, 75% trường hợp tử vong đều xảy ra ở bệnh viện. Tuy nhiên, cho dù “kịch bản” xảy ra như thế nào đi nữa thì vai trò đầu tiên vẫn là những “vai diễn” không thể thay thế được: đó là “cặp bài trùng” tim-phổi và não bộ. Và tất cả phụ thuộc vào vai diễn nào phát khởi đầu tiên.

“Cặp đôi” tim- phổi có thể khởi phát đầu tiên trong trường hợp nhồi máu cơ tim, rối loạn nhịp tim, suy hô hấp cấp… Như vậy, diễn tiến sẽ như sau: mạch không bắt được, mất tri giác, suy hô hấp và ngừng thở. Khi này, chỉ có bác sĩ cấp cứu hoặc chuyên viên hồi sức, mắt chăm chú nhìn màn hình, tay xoa bóp tim, đặt nội khí quản, chạy máy khử rung… Các thủ thuật này phải kéo dài ít nhất là 30 phút. Nếu thất bại thì có thể tuyên bố bệnh nhân đã chết và bác sĩ có thể ký tên vào hồ sơ xác nhận tử vong. Trong trường hợp bệnh nhân đồng ý hiến phủ tạng thì phải hồi sức thêm 5 phút nữa và không điều trị gì thêm nữa cho đến khi êkíp lấy phủ tạng đến.

Đôi lúc, chính não bộ lại là vai diễn khởi phát đầu tiên như trong trường hợp chấn thương sọ não trầm trọng hay tai biến mạch máu não nặng. Trong trường hợp này, khám lâm sàng và chỉ định chụp cắt lớp (CT scan) hay chụp cộng hưởng từ hạt nhân (MRI) để xác định độ tổn thương não. Nếu độ tổn thương quá lớn, tiên lượng rất xấu, khó hồi phục được. Nếu tuần hoàn não hoàn toàn bị đứt đoạn, được gọi là “chết não”, một từ được sử dụng từ 5 thập niên nay.

Hôn mê

Sự hoàn hảo của kỹ thuật hồi sức cấp cứu đã đem lại kết quả ngoài mong đợi: tăng số lượng bệnh nhân trong một hình thái mới, sống nhưng không có ý thức hoặc có mà rất ít. Từ đây có 4 trạng thái được xác định:

- hôn mê: không thức tỉnh và không có ý thức

- trạng thái sống thực vật: không đáp ứng với kích thích, cũng như không biểu lộ ý thức ra bên ngoài

- trạng thái có ý thức tối thiểu: tỉnh nhưng ý thức mơ hồ

- locked-in syndrom: tỉnh và có ý thức nhưng hoàn toàn không cử động được.

Dựa trên sự phân loại các tình trạng hôn mê này, nhóm nghiên cứu Coma Science Group thuộc Viện đại học Liege, vương quốc Bỉ, do TS Steven Laureys, chuyên gia về thần kinh học, đã tiến hành một số công trình nghiên cứu tại Bỉ. Bằng các kỹ thuật hiện đại nhất, các nhà nghiên cứu đã cho thấy giữa trạng thái sống thực vật và trạng thái có ý thức tối thiểu mà trước đây thường hay nhầm lẫn thì nay được phân biệt rất rõ ràng.

Trước tiên, trái ngược với bệnh nhân ở trạng thái sống thực vật, bệnh nhân ở trạng thái có ý thức tối thiểu vẫn còn cảm xúc và vẫn biết đau, nên cần phải sử dụng liệu pháp chống đau mạnh và cần liệu pháp phục hồi chức năng. Các nhà nghiên cứu cũng đã phát hiện vào năm 2010 là họ có thể giao tiếp thông qua hình ảnh não bộ chụp bằng máy chụp cắt lớp (CT scan) bằng cách ưu tiên hoạt hóa một vùng ở não bộ của bệnh nhân. Tiên lượng của bệnh ở trạng thái có ý thức tối thiểu là rất tốt, cơ hội hồi phục được khá cao trong khi bệnh nhân ở trạng thái sống thực vật thì tiên lượng rất đen tối. Cơ hội thức tỉnh của bệnh nhân ở trạng thái sống thực vật là hoàn toàn vô vọng nếu bị chấn thương sọ não sau một năm hoặc sau 3 tháng nếu não bị thiếu oxy. Như vậy, những người rơi vào trạng thái sống thực vật vĩnh viễn thì cũng là “câu chấm hết” đối với cuộc sống của họ. Vì vậy, có được tiên lượng tốt là rất quan trọng.

Để thực hiện được điều này, các nhà nghiên cứu người Bỉ sử dụng “thang điểm đánh giá hôn mê”. Theo công trình nghiên cứu được thực hiện vào năm 2009 trên 103 bệnh nhân thì 41% đã được chẩn đoán là ở trạng thái sống thực vật thì thực sự là ở trạng thái có ý thức tối thiểu. TS Laureys cho biết các công trình nghiên cứu của ông không phải được mọi người chấp nhận. Họ đã buộc tội TS Laureys vì mục đích mờ ám đã cố tình kết liễu cuộc sống của bệnh nhân sớm đi để có được phủ tạng hiến tặng nhiều hơn. Vì vậy, điều bận tâm duy nhất của ông là cung cấp đầy đủ tư liệu chính xác cho sự chẩn đoán, tiên lượng bệnh và liệu pháp khả thi.