Một kiến giải của học giả Phan Khôi về vai trò của Triệu Đà
Theo tác giả, thì quan điểm về nhà Triệu trong lịch sử đã có những thay đổi bất công: từ chỗ trải bao đời các sử gia Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên, cho đến học giả Trần Trọng Kim sau này vẫn coi nhà Triệu là chính thống và đề cao vai trò mở đầu lịch sử dân tộc của Triệu Đà, đến chỗ sau hòa bình lập lại 1954 sách giáo khoa sửa lại, coi Triệu Đà là kẻ xâm lược.
Đọc xong bài báo, đang thú vị vì được tiếp cận một quan điểm mới khá mạnh mẽ về lịch sử cổ đại của dân tộc, tôi bỗng băn khoăn vì nhớ đâu đó từ lâu lắm rồi mình đã được đọc một bài báo khác nói về Triệu Đà và nhà Triệu với thái độ phủ định hoàn toàn, trùng với quan điểm chính thống hiện nay, tức là khác với quan điểm của tác giả. Theo thói quen, tôi tìm đến Thư viện quốc gia và cuối cùng đã tìm thấy cái mình cần tìm.
Mùa hè năm 1936, Phan Khôi sáng lập và làm Chủ nhiệm tờ báo Sông Hươngở Huế, tờ báo theo khuynh hướng văn hóa nghệ thuật này sống đến mùa xuân năm 1937 với 32 số, sau đó vì eo hẹp về tài chính phải dừng lại, rồi ông nhường quyền tục bản cho nhóm cộng sản Phan Đăng Lưu do Nguyễn Cửu Thạnh làm Chủ nhiệm. Trên Sông Hươngsố 3, thứ bảy, ngày 15-8-1936, ở mục sử học, Phan Khôi đăng bài Hãy bỏ Triệu Đà và dòng dõi y ra ngoài Việt sử, nguyên văn như sau:
“Sử: có sử thế giới, có quốc sử.
Quốc sử lấy gì làm nền?”.
Quốc sử là sử của một nước, chép những việc đã xảy ra trong nước ấy. Mà có người mới có việc. Những người của một nước họp lại thành một dân tộc; do những người ấy gây ra cuộc thành bại hưng vong trong nước mà mới có quốc sử. Thế thì không cần phải giảng giải thêm nữa cũng đã đủ hiểu rằng quốc sử phải lấy dân tộc làm nền.
Đó là một cái công lệ của sử học. Phàm nước nào đã có sử và trong nước đã có sử học đều phải tuân theo cái công lệ ấy. Nếu có nước nào nhận một người dân ngoại tộc vào nối lấy cái quốc thống của nước mình, ấy là điều điếm nhục cho lịch sử, cho cả học giới!
Trước đây sáu bảy trăm năm, nước Tàu có hai lần bị ngoại tộc đến chiếm trị. Hồ Nguyên và Mãn Thanh đều không phải con cháu Hoàng đế mà nghiễm nhiên xưng Thiên tử trên sử Trung Hoa, làm cho bọn chí sĩ nước Tàu thấy mà đau lòng, có người đã nhận cho đó là cái nhục lớn.
Tuy vậy, Hồ Nguyên và Mãn Thanh biên tập lịch sử của mình ngay từ lúc họ còn cường thịnh, họ có thần thiếp của họ, sai bảo làm gì mà chẳng làm. Điều ấy, nghĩ cho kĩ, cũng không đáng trách.
Duy có ở nước ta, cũng ở vào đồng một trường hợp ấy, mà sau khi kẻ cường thịnh đã bị tiêu diệt rồi, chính người nước mình làm sử lại truy nhận cho kẻ giặc làm vua, mới đáng lấy làm lạ mà thôi!
Đó, tôi muốn nói về Triệu Đà, người đã nuốt nước Âu Lạc của chúng ta gồm vào bờ cõi mình, làm cho dân tộc ta từ đó về sau hơn một ngàn năm sa vào vòng nô lệ, mà rồi sau, bọn các ông Lê Văn Hưu, Võ Quỳnh, Ngô Sĩ Liên, Ngô Thời Sĩ cho đến ông Trần Trọng Kim hiện giờ nữa, đều xưng cho là Vương, là Đế, để đứng đầu hàng vua chúa trong lịch sử nước Nam.
Mở sử Tàu ra mà coi, ở đó có chép rõ ràng Triệu Đà là người huyện Chân Định (đất Tàu), không hề có dính líu một tí nào với con cháu Rồng Tiên cả. Đà vốn là làm quan lệnh ở Long Xuyên, là quan của nhà Tần, nhân nhà Tần có loạn, dấy lên cướp lấy nước ta mà độc lập. Như thế, đối với nhà Tần, Đà đã là phản thần, mà đối với nước ta, Đà cũng là cứu nhân mới phải; cớ sao lại tôn làm vua của bản quốc và cho nối lấy nghiệp của mười tám Hùng Vương?
Nhưng mà, thảm hại thay! cái việc thường luân bại lý ấy từ lúc kho sử Việt mới bắt đầu biên chép là đã có! Tôi muốn chỉ vào cái thuở nhà Trần, lần thứ nhất ông Lê Văn Hưu vâng mạng vua tu quốc sử, đã nhè khởi thủy từ Triệu Võ Vương, tức Triệu Đà, mà tôn cho là ông vua khai quốc của nước ta.
Kỳ thực, Triệu Đà cùng con cháu y không lấy nghĩa gì xưng là vua của nước Nam này được hết. Sử gia nước Nam tôn y làm ông vua khai quốc, ấy là đã làm một việc vô nghĩa.
Muốn rõ chỗ thị phi của cái sử tích ấy, ta nên xét xem cái đại thế nước ta và phía nam nước Tàu vào khoảng 200 năm trước Giáng sanh ra thế nào. Bấy giờ nước ta nguyên là nước Văn Lang của Hùng Vương, đã đổi tên là Âu Lạc, thuộc về Thục Phán làm vua cai trị. Còn hai tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây bây giờ, lúc đó là đất của mọi rợ ở, kêu bằng đất “Lục lương”, nhà Tần mới đem người đến khai khẩn và đặt quan coi giữ. Triệu Đà tức là một viên quan của nhà Tần, ở trong cái phái bộ thực dân ấy, thừa lúc bản quốc mình có loạn, bèn cử binh đánh Thục Phán, chiếm nước Âu Lạc rồi lên ngôi vua. Sự tình như thế, rõ là Triệu Đà làm phản nhà Tần, chiếm giữ chỗ đất mình đang làm quan nhảy lên làm vua, và gồm lấy luôn cả nước ta làm lãnh thổ. Nước ta khi ấy nên kể là đã mất mà mất vào tay Triệu Đà; còn cái nước Nam Việt của Triệu Đà mới dựng ở bên Quảng Đông thật không phải là nước ta. Thế thì, Triệu Đà cho đến dòng dõi y dù có làm vua đến mấy đời cũng mặc, người nước ta sao được nhận họ là vua của nước ta?
Nói cho ráo lẽ thì nước Văn Lang nên kể là đã mất từ thời Hùng Vương XVIII, vào tay Thục Phán. Vì ông này chẳng rõ hương quán ở đâu, hoặc gả là một người dân ngoại tộc cũng nên. Nhưng được cái đóng đô tại Loa Thành, đất Bắc Ninh ngày nay, An Dương Vương dấy lên giữa chúng ta, thì nhận đi là vua của nước ta cũng còn được. Chớ còn họ Triệu đã dấy lên giữa giống khác, lại đóng đô ở đất khác, tọa trấn tại thành Phiên Ngung, coi nước ta như một miếng thuộc địa, thì sao ta lại nhìn là vua trên quốc sử cho cam?
Cái lầm lớn như thế, mà từ các sử gia đời xưa, bọn ông Lê Văn Hưu cho đến ông Ngô Sĩ Liên cũng đều không thoát khỏi. Rất đỗi tới ông Trần Trọng Kim, một sử gia hiện đại, lẽ đáng không còn lầm nữa mới phải, vậy mà trong bản Việt Nam sử lượccủa ông, việc hưng vong của cha con ông cháu nhà họ Triệu cũng còn choán mất đến sáu trang! Nếu trong một nước mà khoa sử học đã thành ra một khoa học phổ thông thì đâu đến nỗi!...
Ấy là tại cái quan niệm sai lầm về lịch sử của người mình từ trước đến giờ vẫn chưa gột sạch. Lẩn quẩn trong cái quan niệm ấy, họ nhận vua tức là nước và có vua tức là có nước. Trong khi nước của Hùng Vương đã mất, họ tưởng nhận cho Triệu Đà làm vua là nước tức khắc còn ngay, cho nên họ sốt sắng mà nhận liền đi. Không ngờ đâu nhận như thế là trái với cái công lệ của sử học.
Hoặc có ai ngờ cho tôi sở dĩ có cái kiến giải này là tại quá trọng yếu về quốc gia chủ nghĩa, và cũng bởi cái chủ nghĩa ấy khích thích nên tôi mới viết bài này. Nhưng tự tôi thì tôi không nhận có điều ấy. Không cần phải cầu viện tới quốc gia chủ nghĩa, tôi chỉ căn cứ vào sử học, nắm lấy hai chữ “quốc sử” cũng đủ hô lên xin đồng bào ta, kẻ giữ quyền sở hữu về cho Việt sử, từ nay hãy bỏ dòng vua nhà họ Triệu ra ngoài.
Sau họ Triệu, nước ta bị Bắc thuộc hơn một ngàn năm. Thế thì chúng ta có tiếc chi mà chẳng cho nó Bắc thuộc sớm đi và thêm lên 96 năm nữa, nghĩa là kể ngay từ lúc Âu Lạc vào tay họ Triệu? Mất đi mà sau lấy lại được thì cũng không như mất, hơn là cái nước kể cho là còn trong 96 năm ấy mà phải nhận một người thù làm vua”.
Độc thêm bài báo trên đây của học giả Phan Khôi mới thấy vấn đề đang trao đổi thật không đơn giản, rất phức tạp, thậm chí có phần khiến ta ngạc nhiên. Ngạc nhiên, vì quan điểm phủ định Triệu Đà và nhà Triệu của Phan Khôi có từ năm 1936 cách nay những 74 năm chứ không phải đợi đến sau hòa bình lập lại 1954. Ngạc nhiên, vì cũng không phải ông chịu ảnh hưởng của học giả Đào Duy Anh vì vào thời điểm đó, Đào Duy Anh chưa có mấy ảnh hưởng đến học giới.
Đặt bài báo của học giả Phan Khôi còn nóng nguyên tính thời sự bên cạnh bài báo của tác giả Hà Văn Thùy, tự nó đã là một sự phản biện. Trước một vấn đề lịch sử dân tộc còn chưa được đồng thuận như vấn đề Triệu Đà, thì sự phản biện để tiếp cận chân lý là cần thiết.
