Một khởi đầu trong chiến lược bảo vệ môi sinh trên sông Mêkong khi kết nghĩa với sông Mississippi

Trong bối cảnh đó, cuộc gặp mặt giữa Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton với 4 người đồng nhiệm thuộc các nước hạ lưu sông Mêkong bên lề hội nghị ASEAN ngày 23 tháng 7 năm 2009 tại Phuket đã thu hút rất nhiều sự chú ý. Lần đầu tiên, Mỹ và các nước khu vực này gặp nhau để bàn về sự hợp tác trong nhiều lĩnh vực, trong đó đáng chú ý là vấn đề môi trường, được cụ thể hoá bằng sự kết nghĩa giữa hai Uỷ hội Sông Mêkong và Sông Mississippi. Có thể coi đây là một hành động tích cực có thể giúp làm thay đổi tương lai đáng lo ngại của dòng sông Mêkong ở phía hạ nguồn.

Những con đập khổng lồ phía thượng nguồn đang góp phần bức tử dòng sông Mêkong

Hai dòng sông kếtnghĩa

Sau cuộc họp cấpNgoại trưởng giữa Mỹ và 4 quốc gia vùng hạ lưu Sông Mêkong, ngày 29 tháng 7 năm 2009 đã diễn ra một cuộc họp sơ bộ khác ở Vạn Tượng (Lào) giữa 2 Uỷ hội Sông Mêkong và Sông Mississippi để cùng bày tỏ hướng hợp tác về những vấn đề liên quan tới việc sử dụng nguồn nước trong hai lưu vực, trao đổi kỹ thuật và các biện pháp để thích nghi với biến đổi khí hậu, hạn chế ảnh hưởng đến hệ sinh thái của cả hai con sông. Hai Uỷ hội hứa hẹn sẽ cùng hợp tác để thúc đẩy những bước phát triển bền vững về thuỷ điện, đối phó với lũ lụt và khô hạn, điều chỉnh việc sử dụng nguồn nước sông một cách hợp lý, cải thiện thuỷ lộ và gia tăng trao đổi thương mại đường sông.

Tại cuộc gặp mặt Uỷ hội hai dòng sông, Ông Michael J. Walsh, chủ tịch Uỷ hội Sông Mississippi nhận định " Mêkong và Mississippi cùng trải qua những kinh nghiệm và thử thách, cả hai đều có những định chế và chuyên môn đáng kể để đương đầu với những thử thách. Và như vậy, một sự hợp tác chặt chẽ hơn sẽ cùng có lợi cho cả hai tổ chức...".

Ông Jeremy Bird, Giám đốc Ban thư ký Uỷ hội Sông Mêkong lại cho rằng:"Hai Uỷ hội Sông Mêkong và Sông Mississippi rất tương đồng về tôn chỉ và chức năng, cả hai cùng phấn đấu bảo quản nguồn tài nguyên nước, đương đầu với biến đổi khí hậu, lũ lụt và khai thác thuỷ điện...cả hai tổ chức cùng được hưởng những lợi ích qua hoạt động hợp tác trao đổi kỹ thuật và học hỏi lẫn nhau và làm sao để điều phối tốt nhất những nguồn lợi các con sông chảy xuyên quốc gia...".

Uỷ hội Sông Mississippi của Mỹ được thành lập cách đây hơn 130 năm (28/6/1879) với nhiệm vụ được Quốc hội giao phó là cải thiện con sông Mississippi trong lĩnh vực thuỷ lộ, giao thương và ngăn ngừa lũ lụt. Nay với trụ sở đặt tại Vickburg, tiểu bang Mississippi, Uỷ hội có nhiệm vụ tham vấn cho Chính phủ, Quốc hội và Quân đội trong một lưu vực trải rộng tới 41% diện tích nước Mỹ bằng cách cố vấn, theo dõi và tường trình các kế hoạch phát triển dòng sông Mississippi . Hiện tại, chủ tịch Uỷ hội sông Mississippi đang điều hành một chương trình xây dựng với ngân khoản lên tới 7,5 tỷ USD bao gồm cả lưu vực diện tích 10 tiểu bang xuống tới tận Vịnh Mexico.

Khác với Uỷ hội Sông Mississippi (dòng sông nằm trong diện tích của nước Mỹ), Uỷ hội Sông Mêkong lại là một tổ chức liên chính phủ còn tương đối non trẻ, bao gồm thành viên 4 nước là Thái Lan, Lào, Campuchia và Việt Nam được thành lập năm 1995, là biến thể của Uỷ ban Sông Mêkong trước kia (thành lập năm 1957). Uỷ hội Sông Mêkong có nhiệm vụ hợp tác phát triển trong lưu vực Sông Mêkong, bao gồm các lĩnh vực ngư nghiệp, canh nông, khai thác bền vững nguồn thuỷ điện, duy trì lưu thông đường sông, phòng chống lũ lụt và bảo tồn hệ sinh thái Sông Mêkong. Uỷ hội Sông Mêkong hiện đang đứng trước những thử thách cam go khi mà mối đe doạ từ những con đập thuỷ điện lớn trên sông đối với toàn hệ sinh thái và ảnh hưởng trực tiếp đến các cộng đồng cư dân ven sông.

Địa lý hai dòng sông

* Sự thực sông Mississippi chỉ là một phần trong "hệ thống sông Missouri - Mississippi" lớn nhất Bắc Mỹ với tổng chiều dài lên tới 6.300 km (lưu lượng trung bình là 16.200 m3/giây), đứng thứ tư thế giới chỉ sau 3 con sông Nile/Aicập, sông Amazon/Braxin và sông Dương Tử/Trung Quốc.

Nhìn vào bảng so sánh trên, ta thấy Sông Mêkong có độ dốc cao gấp 12 lần Sông Mississippi , đây là tiềm năng thuỷ điện phong phú ít con sông có được. Cho đến nay mới chỉ có 4 con đập hiện hữu trên dòng Sông Mêkong, nhưng về kích thước và độ cao (như đập Tiểu Loan cao 292 mét, gần bằng độ cao của tháp Eiffel ở Paris, công suất dự trù 4.200 Mêgawatt, hơn gấp 3 lần công suất của 3 đập nước đang vận hành trên thượng nguồn Mêkong. Điều đáng lo ngại hơn cả là dung lượng cực lớn của hồ chứa nước cho đập Tiểu Loan lên đến 15 tỷ m3 nước, gấp 5 lần tổng dung lượng của 3 con đập đã hoàn thành từ trước cộng lại. Tháng 9 này tổ máy phát điện đầu tiên của đập Tiểu Loan sẽ đi vào hoạt động. Nỗi lo còn lớn hơn khi cùng với đập Tiểu Loan, một con đập khác cũng đang được chính phủ Trung Quốc cho triển khai thi công có tên là Noạ Trác Độ, với hồ chứa nước 23 tỷ m3, gần gấp đôi hồ Tiểu Loan. Theo kế hoạch, đập Noạ Trác Độ sẽ phát điện vào năm 2014) thì chuỗi 40 con đập cũ trên sông Mississippi (phần lớn được xây dựng từ những năm 1930 của thế kỷ trước) không sao có thể sánh được.

Thêm vào đó, hệ sinh thái Sông Mêkong phong phú thứ 2 thế giới chỉ sau sông Amazon, và sự độc nhất vô nhị mà chỉ sông Mêkong mới có, đó là dòng sông chảy ngược từ Tonle Sap vào Biển Hồ trong mùa nước lũ như một kỳ quan thế giới. Nhưng có điều Sông Mêkong không thể sánh được với Sông Mississippi chỉ chảy trong một quốc gia là Mỹ, với một tên gọi gốc từ bộ tộc da đỏ Ojibwe "misi - ziibi" có nghĩa là "Con sông lớn", cư dân trong lưu vực nói cùng một ngôn ngữ tiếng Anh và có nhận thức về môi sinh rất cao. Trong khi dòng Mêkong lại chảy qua nhiều quốc gia và có rất nhiều tên gọi (Dza Chu là đoạn chảy qua vùng Tây Tạng, Lan Thương/Vân Nam, Mea Nam Khong/qua Thái lan và Lào, Tonle Thom qua Campuchia và Cửu Long/Việt Nam), qua nhiều vùng văn hoá, cư dân khác nhau... Và, điểm khác biệt lớn nhất giữa hai dòng sông là Sông Mêkong hiện đang bị khai thác, lạm dụng kể cả hành động "phá huỷ nhân danh xây dựng", tiếng nói của các cộng đồng cư dân ven sông chưa được chính quyền sở tại lắng nghe và đưa ra hành động kịp thời.

Mặc dù có sự khác biệt lớn giữa hai dòng sông, nhưng hai Uỷ hội đã thống nhất quan điểm về nhân sự của Uỷ hội Sông Mêkong, cho rằng nhân sự trong Uỷ hội đòi hỏi phải có trình độ với nhiều chất xám của trí tuệ và có cả tầm nhìn xa, với trái tim thiết tha với sinh mệnh của dòng Mêkong. Tổ chức này cần có tầm nhìn xa hàng trăm năm sau cho dòng sông Mêkong. Uỷ hội Mississippi đang xúc tiến việc đề xuất chính phủ Mỹ tiếp tục cấp 500 học bổng Fulbright mỗi năm cho học sinh 4 nước hạ lưu sông Mêkong. Số học bổng này một ít dành cho chuyên gia, phần còn lại để tuyển chọn các sinh viên đã tốt nghiệp từ các trường đại học trong nước sang du học hay khảo cứu ở Mỹ thời gian một năm hay lâu hơn. Ngân khoản đào tạo sẽ được nhà nước cấp nhằm đào tạo ra các kỹ sư môi sinh. Ngoài phần lý thuyết họ sẽ được tiếp cận với thực tế bằng những chuyến du khảo qua các trọng điểm trên dòng sông Mêkong, qua các con đập và không thể thiếu một thời gian thực tập tại cơ sở các Uỷ hội sông Mêkong và Mississippi . Các kỹ sư môi sinh sau khi được đào tạo, họ sẽ ra trường với một tiểu luận tốt nghiệp về những đề tài khác nhau liên quan tới bảo vệ hệ sinh thái của con sông Mêkong.

Hai Uỷ hội Sông Mêkong và Sông Mississippi cũng nhất trí cho rằng, về phương diện chính quyền, cần thiết lập ngay một mạng lưới "Tuỳ viên môi sinh" đặc trách Sông Mêkong trong các Đại sứ quán và Lãnh sự quán tại các quốc gia trong lưu vực như: Lãnh sự quán Việt Nam tại Côn Minh, Vân Nam, bốn Đại sứ quán Việt Nam ở Mianmar, Thái Lan, Lào và Campuchia. Các tổ chức này sẽ là "tai mắt", là những trạm quan sát sống cho Phân khoa Sông Mêkong (có kế hoạch thành lập tại Đại học Cần Thơ) và Bộ Tài nguyên Môi trường Việt Nam .

Cả hai Uỷ hội Sông Mêkong và Sông Mississippi thống nhất vấn đề nguồn nhân lực được đưa lên hàng đầu, phải xem đây là kế hoạch đầu tư dài hạn và rất có ý nghĩa cho "Một tinh thần Sông Mêkong" trong toàn bộ kế hoạch hợp tác và phát triển vùng. Dĩ nhiên, có một cái giá cao và xứng đáng phải trả để bảo vệ con sông Mêkong và sự sống còn của vùng Đồng bằng sông Cửu Long cho các thế hệ tương lai, với tâm niệm rằng "nói tới nguy cơ là còn thời gian, tiêu vong là mất đi vĩnh viễn".