Mở cõi bằng giá trị văn hóa
Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh là người con ưu tú Quảng Bình mà tên tuổi đã gắn liền với việc mở mang bờ cõi về phương Nam, người có công xây dựng nền móng Sài Gòn - Gia Định - Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay và chuyển tải, truyền lưu văn hóa Thăng Long vào vùng đất phương Nam.
Phát biểu tại đầu cầu Đồng Nai, Trưởng Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Đồng Nai Huỳnh Văn Tới đã khẳng định, Nguyễn Hữu Cảnh đã mang giá trị văn hóa Đại Việt có nguồn cội là văn hóa Hùng Vương và Thăng Long vào đất phương Nam . Khát vọng hòa bình, nguyện ước phồn vinh và mong ước gắn kết nguồn cội đã giúp cho Nguyễn Hữu Cảnh thu phục lòng dân không bằng bạo lực, áp đặt. Trong quá trình đi mở cõi của ông chưa có một trận đánh ác liệt nào, ít chết chóc, chỉ thấy niềm vui, cuộc sống người dân ít xáo trộn.
Truyền thuyết kể lại rằng, có nhiều toán cướp đã được ông cảm hóa cấp đất để làm ăn trở thành người lương thiện và chính họ lại giúp ông trong việc yên dân, mở mang ruộng đồng, biến vùng đất đầy chướng khí trở thành làng mạc trù phú. Đây là cuộc đi mở cõi đầy tính nhân văn có giá trị văn hóa cao.
Ông còn cho vỗ về người Chăm, người Hoa và nhiều tộc người thiểu số khác bằng cách đưa họ vào sổ bộ chính thức nhà Nguyễn. Chính sách đó được ngàn vạn người dân trước đây vốn là dân ngụ cư được xem là người bản quán, vui mừng an cư lạc nghiệp. Dân vùng mở cõi xem ông như bậc thánh đức.
Nét đặc sắc của Nguyễn Hữu Cảnh trong những năm đi mở cõi cuối thế kỷ XVII là tầm văn hóa của ông trong đường lối mở mang cơ nghiệp. Kế hoạch của ông đầy đủ, bao quát, chi tiết mà nổi bật lên là lòng nhân đạo, sự nhiệt tình với dân với nước. Thành tích lớn lao nhất mà lịch sử Việt Nam không thể không ghi công lớn là ông đã lãnh đạo khai thác miền Đông Phố, thành lập các dinh Trấn Biên, Phiên Trấn (Biên Hòa và Gia Định ngày nay). Tạo ra được Sài Gòn, nay là thành phố Hồ Chí Minh. Ông còn khai khẩn đất đai về đến mũi Cà Mau và nước Việt đã có hình thể vĩnh cửu như ngày hôm nay công đức tiên phong này là của ông.
Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh không chỉ được các chúa Nguyễn, vua Nguyễn suy tôn sắc phong, suy tôn công lao mở mang bờ cõi, hộ quốc an dân mà nhân dân nhiều vùng ở miền Trung và đặc biệt là ở Nam Bộ luôn ngưỡng vọng, tưởng nhớ đến công đức của ông. Không một nhân vật lịch sử nào ở thế kỷ XVII và XVIII được nhân dân vùng đồng bằng sông Cửu Long và miền Đông Nam Bộ (kể cả người Việt, người Hoa, người Khmer) thờ phụng nhiều như Nguyễn Hữu Cảnh. Ngoài quê ông ở Quảng Bình cũng như những nơi ông đặt chân đến, nhân dân đều lập đền thờ hoặc lập bài vị thờ ông.
Từ Nam Vang (Campuchia), Quảng Nam, Đồng Nai, Sài Gòn, Cần Thơ, An Giang... và đặc biệt là ở An Giang, nơi dấu chân ông đi khắp vùng đất, sông nước từ Long Xuyên đến Châu Đốc, An Thanh Trung, Kiến Thành đến cù lao Tiêu Mộc nhân dân đã lập gần 20 đền thờ ông, tưởng nhớ đến vị tướng quốc công thần đi mở cõi. Nhân dân miền Nam coi ông như vị thành hoàng chiêu dân mở đất, tạo ra cuộc sống tốt tươi cho muôn đời sau, vậy nên không những xây đền, người dân Nam Bộ còn lấy tên ông đặt cho nhiều tên đất, tên làng, tên sông đến mãi tận ngày hôm nay.
Người Nam Bộ mấy trăm năm thờ Nguyễn Hữu Cảnh, đến ngày giỗ hằng năm, các đền thờ khắp Nam Bộ khói hương nghi ngút, mỗi nơi cúng giỗ ông mỗi kiểu, vài ngàn người về dự lễ rước sắc, rước linh, tổ chức đua ghe, hội hè linh đình.
Theo GS Phan Huy Lê, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam thì trong quá trình dựng xây và bảo vệ đất nước, lịch sử ghi danh hai nhóm nhân vật, đó là các anh hùng dân tộc và các danh nhân văn hóa. Và lịch sử cũng cần ghi danh nhóm nhân vật thứ 3, đó là các anh hùng đi mở cõi mà Nguyễn Hữu Cảnh là nhân vật tiêu biểu cho nhóm nhân vật này. Ông là người có tài năng quân sự lớn, một nhà chính trị có tài năng trong chính sách khai hoang và ổn định lòng dân. Ông đã đem hết tài năng của mình để phụng sự đất nước, nhân dân. Công lao của ông đã được ghi vào lịch sử và lòng dân. Tên tuổi ông đã trở thành bất tử.
Công cuộc mở cõi của Nguyễn Hữu Cảnh - một danh nhân lịch sử để lại bài học quý cho thời mở cửa - hội nhập phát triển của đất nước: Mở cõi - mở cửa không bằng bạo lực, không áp đặt; lấy hệ giá trị văn hóa của cộng đồng làm nền tảng, lấy khát vọng hòa bình, nguyện vọng phát triển phồn vinh của nhân dân làm mục tiêu; nối kết, phát huy sức dân, lòng dân để góp phần dựng xây đất nước.
Sở VH-TT&DL Quảng Bình đang lập dự án tu bổ, tôn tạo và phát huy giá trị di tích lịch sử khu lăng mộ và đền thờ Thượng đẳng thần Nguyễn Hữu Cảnh. Việc làm này thể hiện lớp hậu thế sau ông 310 năm ngưỡng vọng về công đức của ông. Nước Việt hôm nay có một hình hài thế sông, thế núi, thế biển vững chắc từ địa đầu Lũng Cú (Đồng Văn) phương Bắc đến mũi Cà Mau cực Nam xin hãy nhớ đến công ơn của các thế hệ cha ông, mà danh tướng Nguyễn Hữu Cảnh là một trong số đó.
