Mesocyclops và kế hoạch Nam tiến

Ấu trùng một mắt

Đó là một đặc điểm của Mesocyclops, loài ấu trùng lần đầu tiên được phát hiện tại hồ Hoàn Kiếm. Thí nghiệm của các nhà khoa học ở Phòng Thí nghiệm côn trùng, Viện Vệ sinh dịch tễ TW cho thấy, sau 24 giờ, mỗi con Mesocyclops có thể ăn và cắn chết từ 31,7 đến 41,3 bọ gậy Aedes aegypti gây ra bệnh sốt xuất huyết. Một quần thể ban đầu gồm 10 Mesocyclops sau một tháng có thể diệt ít nhất 350 bọ gậy một tuổi (vừa nở từ trứng ra) mỗi ngày. Điểm đặc biệt là Mesocyclops chỉ ăn loại ấu trùng muỗi sốt xuất huyết mà không ăn những loài khác. Mesocyclops rất phàm ăn, lại sinh trưởng nhanh, sống khỏe trong các dụng cụ chứa nước lâu ngày, không sinh trưởng trong cống rãnh. Trên thực tế, các nhà khoa học thấy rằng Mesocyclops cũng có sẵn trong các dụng cụ chứa nước của dân từ lâu mà chưa được ai phát hiện.

Từ phòng thí nghiệm, Mesocyclops đã được đưa vào cộng đồng nhằm khống chế dịch sốt xuất huyết. Kết quả ban đầu cho thấy, tại một số địa phương nhưGia Lương (Bắc Ninh), Đồng Quang, Quốc Oai (Hà Tây) có Mesocyclops phát triển mạnh nên nhiều năm liền không có dịch sốt xuất huyết. Sau 17 tháng phóng thả Mesocyclops tại 400 hộ gia đình của thôn Phan Bôi, Dị Sử, Mỹ Văn, Hưng Yên, quần thể muỗi truyền dịch sốt xuất huyết đã bị loại bỏ. Từ nhiều năm nay, dự án sử dụng Mesocyclops thông qua hành động cộng đồng đã được triển khai ở miền Bắc (Nam Định, Hưng Yên, Hải Phòng) và miền Trung (Quảng Nam, Quảng Ngãi, Khánh Hòa) với kết quả rất tốt.

Vì sao chưa có mặt ở điểm nóng?

PGS. TS Vũ Sinh Nam, Phó Cục trưởng Cục Y tế dự phòng là người lần đầu tiên phát hiện ra sự hiện diện và tác dụng của Mesocyclops tại Việt Nam, đồng thời là người phụ trách dự án nêu trên. Ông cho biết, miền Nam vẫn là một điểm nóng về dịch sốt xuất huyết. Tính đến thời điểm này, 90% ca mắc sốt xuất huyết của cả nước tập trung ở các tỉnh phía Nam. Trong đó, TP Hồ Chí Minh, Cà Mau, Kiên Giang là những tỉnh có số ca mắc bệnh rất cao. Đây cũng là các tỉnh mà tác nhân sinh học Mesocyclops chưa đến được. Lý do là bởi là một dự án nghiên cứu, chưa được Bộ y tế cho phép triển khai đại trà trên cả nước. Muốn triển khai, phải tập huấn cho mạng lưới cộng tác viên bởi Mesocyclops có tới 400 loài và chỉ có 10 loài ăn được ấu trùng muỗi sốt xuất huyết. Những loài khác có đặc điểm rất giống, nếu không cẩn thận thì rất dễ nhầm lẫn và phản tác dụng. Cách đây 2-3 năm, TP Hồ Chí Minh cũng đã rất sốt ruột đề nghị áp dụng ngay để thả Mesocyclops tại tất cả các địa phương. Tuy nhiên vấn đề không chỉ đơn giản nhưvậy, trước hết phải thử ở một phường, mà nên chọn ở ngoại ô nơi có điều kiện rất giống với nông thôn. Còn trong thành phố, nếu thả ở những dụng cụ chứa nước có chất khử khuẩn thì Mesocyclops sẽ bị chết.

ở miền Nam, dự án đã thực hiện ở Long An, Hậu Giang với kết quả rất tốt (87% quần thể giảm). PGS.TS Nam cho biết, sắp tới sẽ triển khai thêm ở các địa phương khác của Long An, Vĩnh Long, Bến Tre. Sắp tới, Cục Y tế dự phòng sẽ làm việc với các tỉnh có số ca mắc lớn để tìm cách ngăn chặn dịch. Việc sử dụng Mesocyclop cũng là một kế hoạch nhưng chưa thể làm ngay được bởi đây là biện pháp phòng chống chủ động khi chưa có dịch.

Tin từ Cục Y tế dự phòng - Bộ Y tế, 6 tháng đầu năm nay, cả nước đã có 19.700 ca sốt xuất huyết, tăng 54% so với cùng kỳ năm ngoài. Dịch bệnh tập trung nhiều ở các tỉnh phía Nam, trong đó TP Hồ Chí Minh là địa phương có số ca mắc cao nhất với 2.900 ca, tiếp đến là Kiên Giang gần 1.800 bệnh nhân, An Giang gần 1.500 ca, Cà Mau hơn 1200 ca, Tiền Giang trên 100 trường hợp. Hậu Giang có tỷ lệ tử vong cao nhất với 3/200 trường hợp. PGS.TS Vũ Sinh Nam, phó cục trưởng Cục Y tế dự phòng cho biết, tuy có số ca cao nhất, nhưng tỷ lệ mắc bệnh ở TP Hồ Chí Minh lại thấp do dân số ở địa phương này cao. Bộ Y tế đã có văn bản yêu cầu các địa phương tăng cường giám sát và báo cáo diễn biến tình hình sốt xuất huyết. Theo nhận định, năm 2006, dịch sốt xuất huyết sẽ còn diễn biến phức tạp.