Lễ tết của đồng bào Hrê

Khi mùa xuân đến, công việc sản xuất, thu hoạch mùa màng đã xong xuôi, đồng bào trong các buôn làng nhộn nhịp chuẩn bị ăn tết. Tháng đầu năm theo nông lịch Hrê tương ứng với tháng 2, tháng 3 âm lịch, riêng người Hrê ở Bình Định lại ăn tết trong khoảng tháng giêng âm lịch. Tết của đồng bào Hrê gọi là H’tend, theo tiếng địa phương có nghĩa là hội tết. Như vây, ngày tết của người Hrê giao động trong mùa xuân, họ không ăn tết cùng một ngày mà mỗi làng, mỗi xã định ra ngày tết của riêng mình.

Vào cuối năm, những người cao tuổi có uy tín trong buôn làng, bàn bạc, lựa chọn để Chủ làng (Prăk - plây) quyết định ngày ăn tết và bảo cho mọi người, mọi nhà biết mà chuẩn bị.

Các buông làng Hrê vào những ngày trước tết nhộn nhịp, vui tươi lắm. Các bà, các cô tất bật gói bánh tét, loại bánh có hình dạng nhỏ nhắn, thường buộc chung với nhau từng cặp rất đẹp mắt. Mối lạt đều, thẳng, gọn gàng. Ngoài ra, người Hrê còn có tục mỗi người gói một đòn bánh tét cho riêng mình, không có nhân, gọi là bánh cữ, loại bánh này mở ra ăn đầu năm. Mỗi người chọn một miếng lá bánh xâu vào sợi dây, mỗi năm sâu một lá, đem treo ở trên vách nhà hay ở nơi gần cửa để tính tuổi. Các thành viên trong nhà có riêng từng xâu lá, hễ tết đến, xem bao nhiêu lá bánh là bấy nhiêu tuổi. Tục tính tuổi bằng lá bánh nay đã bỏ dần.

Vào ngày tết ở đồng bào Hrê, nhà nào cũng có nồi bánh tét trong nhà. Những gia đình giàu có nấu một lần đôi ba nồi, ủ hàng chục ché rượu cần để đãi khách. Nhà nào vào dịp cuối năm bẫy được nhiều thú rừng thì đem chia cho làng. Họ quan niệm của thần linh đã ban cho thì mọi người cùng hưởng.

Quần áo ngày tết cũng được xem trọng. Những bộ váy mới nhất được giặt sạch để mặc trong ngày lễ. Nhà cửa được dọn dẹp sạch sẽ, các bộ cồng - chiêng đem ra lau chùi lại. Đường sá trong làng quét dọn tươm tất, quang đãng. Dường như ngày tết nhà nào cũng giết heo, trước là để ăn trong mấy ngày đầu năm, còn lại đem muối mặn để ăn dần.

Ngày tết thứ nhất được mở đầu khi con chim vơ linhgọi mặt trời, sao mai còn lấp lánh trên đầu núi. Nghi lễ trước tiên gọi là H’vang h’nim(dọn nhà, đuổi tà ma, xua mọi điều xấu và rước điều tốt, niềm vui vào nhà). Tiếp đến là lễ cúng Kla hoang, Chem h’rai, Quai xiroo, nội dung chủ yếu là rước thần linh, tổ tiên về ăn tết cùng người sống, cầu mong sự no đủ, tránh được điều xấu, kẻ ác.

Sáng ngày thứ 2 làm lễ cúng trâu ( Ta h’reo capơ) ngay trước cửa chuồng. Đây là lễ cúng đặc biệt quan trọng, vì đối với người Hrê, ngoài giá trị của cải, con trâu là vật thân thiết giúp họ kéo gỗ, cày bừa. Lễ Ta h’reo capơ kết thúc sau lời nguyện cầu của chủ nhà mong cho con trâu được mạnh khoẻ. Sau đó chủ nhà dọn cơm lam, rượu, thịt để mời khách cùng cả nhà ăn uống no say. Rượu vào lời ra, người lớn tuổi kể hơ-mơn theo nhịp trống, hát ka-lêu, ka-choi…; con trai thì trổ tài đánh chiếng, chơi đàn krâu, brót, múa gươm, phóng lao, đánh vật, leo núi…, con gái thì nhảy múa, khoe vòng kiềng và những bộ váy thổ cẩm tự mình dệt lấy. Các cô cũng hát ka-chơiđối đáp với các chàng trai mà mình ưa thích. Cuộc vui kéo dài đến sáng hôm sau.

Ngày tết thứ 3 là ngày cuối cùng, gọi là Ôkroh, đón khách đến thăm nhà. Chủ và khách chúc nhau những lời lẽ thật tốt đẹp. Trước đây hội vui Ôkrohcó thể kéo dài thời gian nhưng nay chỉ thu gọn trong 3 hôm.

Tuy nhiên, không khí ngày lễ tết vẫn sôi nổi, vui tươi khắp các buôn làng người Hrê cho đến hết mùa xuân. Các làng thay phiên nhau ăn tết, làng nọ chẳng giống làng kia, những cuộc vui say hầu như bất tận: tiếng cồng, tiếng chiêng, tiếng đàn pgót, đàn aradonvang xa khắp núi rừng, nương rẫy…