Lập & thực hiện quy hoạch đi tìm một quy trình mang tính phổ quát

Các quy trình quy hoạch ở các nước phát triển đều có những nhiệm vụ chung sau:

- Xác định các vấn đề cần quan tâm và định nghĩa các mục tiêu cần đạt được. Nhiệm vụ đầu tiên này có thể đạt được thông qua các tiến trình bao gồm xây dựng tầm nhìn, khảo sát hiện trạng và thu thập ý kiến. Các tiến trình này được thực hiện với sự tham gia của người dân và các bên liên quan trong quá trình quy hoạch.

- Tập hợp thông tin hiện trạng, xác định thứ tự các giải pháp và hành động để giải quyết các vấn đề cũng như đạt được các mục tiêu. Một số giải pháp có thể xác định ngay từ lúc ban đầu nhưng luôn cần có các nỗ lực sáng tạo để tìm kiếm các giải pháp và khả năng mới.

- Đạt được sự nhất trí về các tiêu chí sẽ được dùng để đánh giá các giải pháp và xây dựng hướng dẫn cho các nhà hoạch định chính sách về cách thức đánh giá và so sánh các tiêu chí. Tìm kiếm sự đồng thuận về các tiêu chí là một nhiệm vụ phức tạp của công tác lập quy hoạch đô thị vì cần phải cân bằng các mục tiêu của nhiều bên liên quan.

- Tập hợp các thông tin đầy đủ để đánh giá từng giải pháp, áp dụng các tiêu chí và hướng dẫn để nhận biết hành động và giải pháp tối ưu. Khi các giải pháp tối ưu được các bên liên quan công nhận, cần phải thuyết phục các nhà hoạch định chính sách rằng các giải pháp tối ưu này là ý chí chung của cộng đồng cần theo đuổi.

- Cuối cùng, thực hiện các giải pháp đã được lựa chọn. Tốt nhất là các bên tham gia vào quá trình quy hoạch cần cân nhắc điểm mạnh, điểm yếu, của những chiến lược thực hiện các giải pháp. Tính khả thi là tiêu chí quan trọng nhất khi đánh giá các giải pháp.

Quy trình quy hoạch không dừng lại ở đây. Sau khi các giải pháp thực hiện quy hoạch bắt đầu tiến hành, cần có những đánh giá để nhận biết xem liệu các mục tiêu có thể đạt được không, cần tạo cơ hội để có được các nhận xét phản biện của chuyên gia và các bên tham gia. Sau khi đánh giá, một số đồ án quy hoạch có thể phải bắt đầu lại từ đầu để áp dụng các cách tiếp cận mới, hoặc để cập nhật các mục tiêu mới hay giải quyết các vấn để mới nảy sinh. Như vậy, quy hoạch là một quá trình mang tính lặp lại.

Những bước trên có điểm chung, đó là phù hợp với bất cứ bên tham gia nào trong quá trình quy hoạch như: các cơ quan chính phủ, tập đoàn hay công ty kinh doanh, các tổ chức phi lợi nhuận. Những bước trên còn nằm trong tiến trình chính trị, liên quan đến người đứng đầu thành phố (thị trưởng) hoặc đứng đầu chính quyền địa phương, các cơ quan chính phủ, các uỷ ban địa phương, người dân và tất cả những ai cùng làm việc, để định nghĩa mục tiêu và xác định các kết quả mong muốn. Tạo điều kiện cho cộng đồng tham gia và thu nhận ý kiến nhận xét của cộng đồng là một phần không thể thiếu của quy trình quy hoạch. Mặc dù sự tham gia của cộng đồng và các bên liên quan là thiết yếu, nhưng điều này cũng đặt ra nhiều thách thức. Vì thế, nhà quy hoạch cần đảm bảo rằng cộng đồng hiểu được mối liên hệ của các quyết định. Thứ hai là nhà quy hoạch cần phấn đấu đạt được sự đồng thuận trong khoảng thời gian hợp lý, dự báo được các vấn đề có thể xuất hiện trong quá trình thực hiện quy hoạch và tạo điều kiện để hình thành văn hoá quy hoạch.

Mối liên hệ

Các nhà quy hoạch thường miêu tả mối liên hệ như một nhân tố căn bản của đồ án quy hoạch hỗn hợp, liên quan đến nhiều khía cạnh của đời sống đô thị. Khi trình bày thông tin hoặc kịch bản, nhà quy hoạch phải nhấn mạnh tính liên hệ của các quyết định và hành động được thực hiện bởi các hộ gia đình, các tập đoàn hoặc công ty kinh doanh, cơ quan chính phủ các cấp và các bên liên quan khác. Tất nhiên là các quyết định về sử dụng đất, xây dựng và đầu tư bất động sản sẽ ảnh hưỏng đến giao thông, giá nhà ở, giá và chất lượng các dịch vụ công, giá nhân công lao động và nhiều khía cạnh khác của cuộc sống đô thị. Ngược lại, sự lựa chọn của các bên tham gia về cách thức người dân đi lại trong đô thị, mua bán hàng hoá, sử dụng thời gian rỗi sẽ tác động trở lại đến các quyết định về sử dụng đất, xây dựng và đầu tư bất động sản.

Khó khăn và kết quả

Cùng với việc thông tin được tập hợp, các hành động và giải pháp đuợc đánh giá thì những khó khăn và kết quả của việc thực hiện đồ án quy hoạch cũng sẽ được nhận dạng. Nếu thất bại trong việc dự báo và khắc phục các khó khăn, thì quá trình thực hiện quy hoạch sẽ bị ngăn trở toàn diện. Trong nhiều trường hợp, các bên tham gia trong quá trình quy hoạch không có đủ kiến thức và sự khách quan để đánh giá đúng các khó khăn. Lúc đó kiến thức và kỹ năng của chuyên gia quy hoạch là cần thiết. Nhà quy hoạch phải tìm cách trả lời một số câu hỏi sau:

- Các giải pháp có khả thi về mặt kỹ thuật cũng như tài chính và có đầy đủ tính pháp lý hay không?

- Chi phí thực tế của các giải pháp là bao nhiêu?

- Kết quả của các giải pháp sẽ là cái gì?

- Các giải pháp này sẽ ảnh hưởng như thế nào đến ngân sách địa phương?

Đạt được thoả thuận trong khoảng thời gian hợp lý

Đạt được thoả thuận (đồng thuận) giữa nhiều bên tham gia là một việc làm rất khó khăn. Do đó, đạt được thoả thuận trong một khoảng thời gian hợp lý (ngắn nhất có thể) lại càng khó khăn hơn. Sự cam kết và đồng thuận là hai điều tối cần thiết để có được các giải pháp và hành động kịp thời. Sự nhất trí về các giải pháp tối ưu càng rộng thì càng dễ điều hành quy trình quy hoạch và càng có khả năng đạt được kết quả như mong muốn. Tuy nhiên, nếu quá trình này diễn ra quá lâu thì sự nhiệt tình và các mối quan tâm của người dân và các bên tham gia sẽ giảm sút.

Mặc dù các nhà quy hoạch luôn cố gắng duy trì động lực, nhưng có nhiều yếu tố có thể gây trì hoãn việc đạt được thoả thuận giữa các nhóm có lợi ích khác nhau. Khi tồn tại xung đột về lợi ích giữa các nhóm lợi ích, một số nhóm muốn phản đối việc thực hiện các giải pháp quy hoạch sẽ dùng nhiều phương tiện (kể cả chính trị) để trì hoãn các giải pháp. Ngay cả khi có được sự ủng hộ của cơ quan địa phương, cũng cần rất nhiều thời gian để đạt được sự đồng ý của các nhà làm luật. Nhiều khả năng là đồ án quy hoạch sẽ không còn hiệu lực hay bị thay đổi khi sang nhiệm kỳ của ê kíp lãnh đạo khác.

Thậm chí với những nhóm không đồng ý với một vài mặt của giải pháp quy hoạch, vẫn có thể nhận được sự ủng hộ của họ, nếu làm cho họ nhận thức được toàn bộ quy trình là hợp lý. Cách thức mà quy trình quy hoạch được điều hành thường có ảnh hưởng đến nhận thức của công luận về tính hợp pháp của các giải pháp và quyết định quy hoạch.

Để có được sự phối hợp nhuần nhuyễn giữa các cơ quan chính quyền có trách nhiệm ra quyết định và chính sách, đòi hỏi người lãnh đạo thành phố phải có bản lĩnh và kỹ năng chính trị. Vì thế các nhà quy hoạch nên vận động sự tham gia toàn diện của lãnh đạo thành phố hay địa phương từ giai đoạn đầu của quy trình. Các nhà quy hoạch có thể giúp dự đoán sớm các xung đột lợi ích và các bất đồng. Các nhà quy hoạch còn đóng vai trò quan trọng trong việc đạt được sự ủng hộ chính trị thông qua cách đánh giá các giải pháp quy hoạch, đề xuất các thoả hiệp và cung cấp thông tin để thuyết phục người lãnh đạo thành phố rằng các giải pháp quy hoạch là tối ưu và dựa trên ý nguyện của số đông.

Dự báo công tác thực hiện quy hoạch

Quy trình quy hoạch sẽ không thành công trừ khi những giải pháp quy hoạch đã thông qua được thực hiện trọn vẹn. Tuy nhiên, người dân và các doanh nghiệp thường không hiểu cụ thể trách nhiệm của từng cơ quan chính quyền trong việc thực hiện các giải pháp quy hoạch. Thay vì chờ đợi đến khi bản quy hoạch được thực hiện hoàn toàn, các nhà quy hoạch nên nhờ các nhân viên của cơ quan chính quyền khác đưa ra các nhận xét, góp ý về các khó khăn, giá thành và các yếu tố khác có ảnh hưởng đến việc thực hiện quy hoạch. Các thông tin này sẽ được dùng để hiệu chỉnh các giải pháp và hành động.

Công tác thực hiện quy hoạch bao gồm các giải pháp và hành động được thực hiện kịp thời và minh bạch với công luận. Khi người dân không có được thông tin minh bạch, họ sẽ không tham gia vào các tiến trình quy hoạch khác trong tương lai.

Thiết lập văn hóa quy hoạch

Sự hiện diện của các cơ quan quy hoạch địa phương thúc đẩy sự hình thành của “văn hoá quy hoạch”, ở nhiều thành phố, những cơ quan quy hoạch này được chính quyền địa phương giao cho thành lập các uỷ ban, sở quy hoạch. Cơ quan quy hoạch chính thức có thể được trợ giúp bởi nhiều nhóm như là công ty tư vấn quy hoạch, các trường đại học đào tạo quy hoạch. Các nhóm vận động chính sách cũng là một phần quan trọng của văn hoá quy hoạch địa phương khi tập trung vào các vấn đề cụ thể của địa phương như bảo vệ đất nông nghiệp, gìn giữ môi trường, giảm tỷ lệ không có nhà ở hay quan tâm đến người già và người tàn tật. Các nhà quy hoạch nên đóng vai trò cầu nối đối với các nhóm này, thông qua việc duy trì mối quan hệ tốt với các nhóm vận động chính sách.

Tóm lại, một quy trình quy hoạch hiệu quả giúp cộng đồng dân cư đô thị và các bên liên quan giải quyết các vấn đề, thích nghi với các thay đổi và chuyển động về phía tương lai nơi mà cộng đồng mong muốn. Quy trình quy hoạch còn giáo dục người dân đô thị về cộng đồng của họ, nhu cầu của cộng đồng và giúp phát triển các nhà lãnh đạo cộng đồng cũng như tạo năng lực giúp cộng đồng đối phó với những vấn đề trong tương lai. Các giá trị mang tính phổ quát trên đây là điểm chung của quy trình quy hoạch ở các nước phát triển. Các giá trị này đã và đang được nhiều nước đang phát triển phân tích, rút ra bài học để có thể áp dụng trong điều kiện cụ thể của mình.