Kỹ thuật nuôi Kỳ nhông trên cát

Vì vậy, Trung tâm Chuyển giao Công nghệ và Kiểm định, Kiểm nghiệm, Sở Khoa học và Công nghệ Thừa Thiên Huế phối hợp với Phòng Công thương huyện Phú Lộc tiến hành xây dựng dự án: "Xây dựng mô hình nuôi kỳ nhông trên cát quy mô hộ gia đình tại xã Vinh Hưng, huyện Phú Lộc, tỉnh Thừa Thiên Huế".

Bản tin Khoa học và Công nghệ xin chuyển đến bạn đọc kỹ thuật nuôi kỳ nhông trên cát do Trung tâm Ứng dụng và Chuyển giao công nghệ tỉnh Phú Yên thực hiện.

1. Giống và đặc điểm giống

Kỳ nhông có nhiều giống, kỳ nhông vùng đất cát gọi là kỳ nhông cát benly. Tên Latin: Leiolepis belliana; họ: Nhông Agamidae; bộ: Có vảy Squamata; nhóm: Bò sát. Kỳ nhông hay còn gọi là nhông (tiếng địa phương) sống trên đất cát ven biển, phù hợp với các vùng đất ven biển miền Trung nước ta. Kỳ nhông có vóc dáng gần giống con tắc kè, da hồng đỏ, trên lưng có lớp gai chạy dọc theo xương sống và dọc theo hông có các vệt lớn màu đen, cam.

2. Tập tính sinh hoạt và môi trường sống

Kỳ nhông là một loại bò sát sống thích nghi vùng đất cát tự nhiên ven biển của các tỉnh dọc duyên hải miền Trung, (thuộc các tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận) và một số địa phương thuộc miền Đông Nam Bộ như Bà Rịa Vũng Tàu…, nơi có nhiều cánh đồng cát trắng mênh mông. Loài bò sát này thường ra khỏi hang để sưởi ấm vào buổi sáng để điều hòa nhiệt độ cơ thể (chúng thuộc loại máu lạnh), tìm thức ăn và gây ấn tượng đối với các con xung quanh cả ngày, rồi rút vô hang vào xế chiều, đóng cửa hang lại bằng cát.

Trong môi trường tự nhiên, kỳ nhông cát thường sống ở các đồi cát ven biển hoặc các gò đồi, nương rẫy ở khu vực đồng bằng. Chúng thường tập trung ở các bãi hoang, các cây bụi, các khu vực trồng phi lao, trồng keo, các ruộng hoa màu, các nghĩa địa và bãi đất hoang.

Một yêu cầu bắt buộc mà kỳ nhông cát cần, đó là độ ẩm. Trong điều kiện khô hạn của những vùng gần như sa mạc đó, kỳ nhông phải đào hang sâu xuống dưới lòng cát để tận hưởng độ ẩm trong lòng đất. Độ ẩm rất quan trọng đối với kỳ nhông. Kỳ nhông thường lui tới các gốc cây, các bụi cây để đào hang. Nhờ lá cây che chắn mà độ ẩm ở đó khá hơn những chỗ trơ trụi. Tuy nhiên kỳ nhông không sống được ở những nơi sũng nước hoặc nước thoát chậm. Vì vậy khi bố trí nơi nuôi kỳ nhông hết sức lưu ý tới điều này. Đặc biệt đáy của nơi nuôi kỳ nhông không nên lát kín vì sẽ cản trở việc rút nước khi mưa.

3. Quy luật hoạt động của kỳ nhông cát

* Hoạt động theo mùa: Kỳ nhông thường hoạt động vào mùa nắng ấm, từ tháng 4 đến tháng 10. Lúc đó điều kiện nhiệt độ không khí thường 27-38 ^OC, nhiệt độ mặt đất 27-39 ⁰C và độ ẩm 30-80%. Kỳ nhông ngừng hoạt động hoàn toàn vào những ngày mưa. Thậm chí khi có giông hay trời âm u là chúng tìm đường trú ẩn. Không bao giờ thấy kỳ nhông hoạt động vào lúc trời mưa hay mưa vừa tạnh.

Kỳ nhông không chịu được nhiệt độ lạnh. Khi nhiệt độ ngoài trời xuống 24-25 ⁰C và độ ẩm lên trên 90% là chúng đã tìm đường đi trú. Mùa trú đông của kỳ nhông cát thường là tháng 11 đến tháng 3 năm sau. Vào thời kỳ này, nhiệt độ ngoài trời xuống dưới 25 ⁰C và độ ẩm có lúc cao tới 85-90 ⁰C. Kỳ nhông lấp cửa hang và nằm lì trong hang. Tới mùa xuân khi nắng ấm về nhiệt độ lên cao dần, kỳ nhông mới chui ra khỏi hang để kiếm ăn.

* Hoạt động ngày, đêm: Kỳ nhông hoạt động vào ban ngày, buổi sáng chúng ra khỏi hang lúc 8-9 giời, tới 13 giờ, 13 giời 30 trưa thì chúng lại vào hang. Kỳ nhông rất cảnh giác, nó không bao giời nhảy ngay lên mặt đất. Nó thường thò đầu ra khỏi hang nghe ngóng rất kỹ, có khi tới 5,10 phút sau đó mới chui ra. Lúc này có phơi nắng, đó là đặc điểm của loài bò sát. Chúng phải tăng cường tích nhiệt dưới ánh sáng mặt trời. Một lúc sau đó mới đi kiếm ăn.

Thời gian hoạt động của kỳ nhông không nhiều, trung bình một ngày chúng chỉ chui ra khỏi hang 4-5 giờ đồng hồ để đi kiếm ăn. Thời gian còn lại chúng nằm yên trong hang để tiết kiệm năng lượng.

4. Làm chuồng, hố nuôi

Khu vực tổ chức nuôi kỳ nhông phải được xây tường kín xung quanh. Kỳ nhông là loài đào hang rất khỏe, vì vậy độ sâu của móng tường là vấn đề quan trọng. Để tránh kỳ nhông thoát ra ngoài chúng ta làm móng tường sâu 1,2-1,5m. Nếu móng xây được thì tốt nhưng tốn kém. Có thể sử dụng các tấm tôn phibrô xi măng và cắm sâu xuống cát 1m. Vít chặt các tấm đó lại với nhau để nối vòng quanh khu nuôi. Như vậy kỳ nhông không đào hang để ra ngoài được. Bờ tường cũng phải cao để tránh kỳ nhông trèo ra, do đó bờ tường cũng xây cao 1,2m trở lên. Một số bà con chỉ xây cao 40-50cm, phần còn lại là một tấm tôn cao 1m chạy vòng quanh. Vì tôn nhẵn nên kỳ nhông không thể trèo hay bò ra ngoài được.

Kỳ nhông rất thích có bóng mát. Trong khu nuôi nên có nhiều cây. Chúng ta nên bố trí trồng cây trong khu vực nuôi kỳ nhông. Qua thực tế cây trứng cá là cây nên trồng nhất. Cây trứng cá mọc rất nhanh, chịu được nóng, được hạn, tán rộng, cây cao vừa phải và quả của chúng lại là cây nên trồng nhất. Cây trứng cá mọc rất nhanh, chịu được nóng, được hạn, tán rộng, cây cao vừa phải và quả của chúng lại là món khoái khẩu của kỳ nhông. Ta không nên trồng quá dày. Tán cây chỉ nên che 1/2-1/3 diện tích khu nuôi, diện tích còn lại để cho kỳ nhông sưởi nắng.

Kỳ nhông không đòi hỏi nhiều nước vì ngay trong thức ăn đã có đủ nước rồi. Tuy nhiên ta vẫn nên bố trí dụng cụ đựng nước để cho kỳ nhông uống. Ta cũng có thể dùng các loại chai nhựa có khoan một lỗ thủng ở cổ chai, cho nước vào đầy chai và lộn ngược lại để trong một chén miệng hẹp để hạn chế việc bốc hơi nước. Vào mùa nắng, nên xịt nước vào chuồng vào mỗi buổi sáng để tạo độ ẩm và nhằm tạo thói quen cho kỳ nhông lên ăn khi trời mưa. Thông thường, kỳ nhông chỉ lên kiếm ăn vào khoảng 8-10 giờ sáng trong ngày.

5. Thức ăn

Nguồn thức ăn chủ yếu là thức ăn thực vật: các loại rau, quả như rau muống, rau lang, cà chua, dưa hồng, lá, hoa, nụ, quả… Đặc biệt, chồi non xương rồng và cỏ dại được xem là món "khoái khẩu" nhất của kỳ nhông. Kỳ nhông còn ăn côn trùng (bướm, sâu non, giun đất…), trứng của loài bọ cánh cứng. Ngoài ra, còn cho kỳ nhông ăn cám gạo, cám hỗn hợp và các loại đậu… cho ăn đầy đủ các loại thức ăn để cung cấp dinh dưỡng cho kỳ nhông.

Rõ ràng nguồn thức ăn để nuôi kỳ nhông dễ kiếm hơn rất nhiều so với các loại vật nuôi khác. Tuy nhiên để nuôi đạt năng suất cao ta cần tăng cường các loại thức ăn giàu dinh dưỡng cho chúng. Nhiều gia đình thường thái cây chuối trộn với cám gạo cho kỳ nhông ăn. Ở những vùng có sẵn bí đỏ người ta băm bí đỏ ra cho chúng ăn. Nếu có lạc lép, hoặc đậu thứ phẩm, ta ngâm cho nước trương nở và giã nhỏ ra. Kỳ nhông ăn loại này rất mau lớn. Tất cả nguồn thức ăn động vật đều hấp dẫn đối với kỳ nhông. Cần băm nhỏ thức ăn ra để tiện cho kỳ nhông ăn. Kỳ nhông cũng thích ăn giun đất (trùn đất). Chúng ta nên tổ chức nuôi trùn quế để cung cấp thức ăn cho kỳ nhông. Ngoài ra cơm nguội và các thức ăn thừa của con người đều có thể cho kỳ nhông ăn. Đặc biệt kỳ nhông rất thích ăn các loại thức ăn có màu sắc, vị ngọt như cà chua, đu đủ, dưa hấu, xoài, cà rốt, bí đỏ… và các loại hoa như hoa phượng, hoa dâm bụt, hoa giấy…

Thức ăn kỳ nhông rất phong phú, tuy nhiên để cung cấp với số lượng lớn và đều đặn hàng ngày, chúng ta nên có kế hoạch gieo trồng, nuôi cấy và tích lũy thức ăn khi tổ chức nuôi kỳ nhông. Trước mùa đông, kỳ nhông thường thu thức ăn về để ở dưới hang. Nó sẽ ăn dần trong mùa đông. Khi ăn hết thức ăn nó sẽ gặm cả đuôi của nó, vì vậy có nhiều con cụt hết đuôi. Đến mùa ấm nó ngoi lên và đi kiếm thức ăn. Cái đuôi cụt mọc dài dần ra như cũ.

6. Chăm sóc

Nuôi kỳ nhông không tốn nhiều công chăm sóc. Điều cần thiết chính là khâu bảo vệ, phải ngăn chặn mọi ngã mà kỳ nhông có thể tẩu thoát. Phải xây kín hoặc giăng lưới cẩn thận để tránh chúng lẻn đi. Khoảng cách giữa cây trong khu nuôi và bờ tường đạt ít nhất là 3m. Kỳ nhông có thể leo lên cây và nhảy qua tường để ra ngoài.

Quá trình chọn lọc tự nhiên trên vùng khí hậu khốc liệt đã tạo ra con kỳ nhông có tính thích ứng cao, vì thế mà chúng rất ít bị bệnh tật đe dọa. Tuy nhiên do nuôi nhiều và tập trung nên chúng ta cần phải luôn chú ý đến những biểu hiện bệnh lý của con kỳ nhông. Hiện nay hiện tượng kỳ nhông lớn cắn kỳ nhông bé là vấn đề hàng ngày. Ta phải tìm mọi cách để đề phòng.

Kẻ thù của kỳ nhông không phải là ít, ngoài chim diều hâu còn có chó, mèo, chuột. Để chống mèo, chuột người ta thường giăng lưới nylon (loại lưới dùng để bắt cá) dọc theo bờ tường và căng về phía trong khoảng 2m. Mèo và chuột rất sợ rơi vào loại lưới này vì chúng không đi được. Phải thường xuyên theo dõi xử lý các trường hợp xảy ra. Giữ cho môi trường nuôi kỳ nhông được yên tĩnh và bình an là cả một vấn đề quyết định, vì vậy không thể lơ là.

7. Sinh trưởng và hiện tượng lột xác của kỳ nhông cát

Kỳ nhông sinh trưởng nhanh, mau lớn và rất ít bị dịch bệnh nên không cần chăm sóc nhiều (chỉ đề phòng mèo, chuột cống và rắn). Hiện nay một số người nuôi kỳ nhông có phát hiện kỳ nhông thường bị bệnh sổ mũi vào mùa lạnh nhưng tự khỏi. Tỷ lệ sống của kỳ nhông khá cao, đạt từ 90-95%.

Lột xác là một hoạt động sinh lý bình thường và cần thiết cho quá trình phát triển của cơ thể kỳ nhông. Thậm chí lột xác còn là một chỉ tiêu quan trọng biểu thị trạng thái sức khỏe của kỳ nhông. Kỳ nhông muốn lớn phải lột xác. Chúng lột xác nhiều lần trong năm. Đặc biệt vào mùa hoạt động, kỳ nhông lột xác liên tục. Lúc đó chúng ăn khỏe và lớn nhanh. Trong điều kiện tự nhiên, các nhà khoa học đã xác định được tần suất lột xác ở kỳ nhông cát trung bình là: con cái 7,83 lần/mùa hoạt động, con đực 8,15 lần/mùa hoạt động.

Quá trình lột xác diễn ra trong 3 giai đoạn. Mỗi giai đoạn có những biểu hiện khác nhau. Ở thời kỳ chuẩn bị lột xác (3-6 ngày), lúc này da chúng ở 2 bên sườn, ở các chấm ô van trên lưng và ở cổ có màu vàng cam. Mặt trên của các chi cũng sẽ chuyển sang màu vàng đậm. Phần da màu trắng xám dưới bụng, dưới chi và đuôi sẽ chuyển màu xám tối. Kỳ nhông uể oải, ít ăn, ít hoạt động (mỗi ngày nó chỉ ra ngoài 1-2 giờ). Nó nằm lì trong hang. Đây cũng là lúc kỳ nhông có mùi hôi đặc biệt. Mùi đó giống mùi động vật bắt đầu thối rữa.

Ở thời kỳ lột xác chính thức (7-10 ngày), kỳ nhông sẽ bỏ lớp vỏ da cũ để thay bằng một lớp vỏ da cũ để thay bằng một lớp mới. Kỳ nhông sẽ chui ra khỏi hang tìm nơi thuận lợi để lột xác. Nó tìm thấy gốc cây, mõm đá, bờ tường, nền đất cứng… chà mạnh đầu, cổ, lưng và vùng bụng vào đó để da bong ra từng mảng tại chỗ nó cà. Sau đó phần da ở nách, các ngón chân cũng dần dần bong ra. Thứ tự sẽ lột là: lột xác phần đầu; lột xác phần thân; lột xác nốt phần thân và phần đuôi.

Ở thời kỳ sau khi lột xác (20-31 ngày), thời gian này được tính từ lúc hoàn thành lần lột xác trước đến lần lột xác tiếp theo. Sau khi lột da xong, da của nó bóng đen, các hoa văn ở cổ, đầu, lưng và hai bên sườn đều có màu vàng cam. Điều này quan sát thấy rõ ở con đực. Phần da dưới bụng của chúng sẽ chuyển sang màu sáng trắng. Kỳ nhông đi kiếm ăn ngay, nó ăn khỏe và hoạt động rất sôi nổi.

Tóm lại, ta có thể thấy toàn bộ chu kỳ lột xác của kỳ nhông cát kéo dài từ 30-45 ngày. Nó thường lột xác vào khoảng tháng 4 đến tháng 11, lúc đó nhiệt độ thường là 28-33 ⁰C và độ ẩm không khí từ 80-85%. Kỳ nhông sẽ lột xác 7-8 lần/năm. Vào thời điểm ngủ đông kỳ nhông cát không lột xác.

8. Sinh sản

Theo các nhà khoa học, hầu hết các loài kỳ nhông đều đẻ trứng, trứng nở ra kỳ nhông con. Riêng loài kỳ nhông được phát hiện ở khu vực Thừa Thiên Huế (loài Leiolepis guentherpetersi) có thể là loài sinh trinh ( parthonongenecis), tức là tất cả đều là cá thể cái và tự phân ly trứng khi đẻ. Kỳ nhông sau khi nuôi 8-10 tháng thì đến tuổi động dục có thể sinh sản. Kỳ nhông thường cặp đôi vào mùa hè (từ tháng 4 đến tháng 6) và đẻ trứng vào tháng 6 đến tháng 8.

Thời gian mang thai 10 ngày. Kỳ nhông đẻ nhiều lứa một năm, mỗi lần đẻ từ 6-8 trứng. Trứng kỳ nhông có hình thuôn dài (dài từ 2,2cm - 2,4cm, rộng 1,1cm-1,3cm, nặng khoảng 3g), 45 ngày sau trứng nở ra kỳ nhông con. Kỳ nhông con mới nở thân hình màu trắng dợt, sống quanh quẩn dưới hang trong một vài ngày đầu. Khi bộ chân đã cứng cáp, chúng theo kỳ nhông mẹ chui ra khỏi hang và tập nhấm nháp thức ăn. Độ 1 tháng tuổi kỳ nhông đã bằng ngón tay cái, đến hai tháng tuổi kỳ nhông đã bằng ngón chân cái và có thể xuất chuồng bán giống. Kỳ nhông lớn nhanh vào các tháng từ tháng 6 đến tháng 8. Đây là thời kỳ thuận lợi nhất cho hoạt động của kỳ nhông cát. Tới khi trưởng thành tốc độ lớn của nó chậm hơn còn non, đến năm kế tiếp, đàn kỳ nhông con trưởng thành và lại tiếp tục sinh sản.

9. Thu hoạch

Sau khi nuôi 8-10 tháng là thời điểm thu hoạch kỳ nhông. Ta cũng có thể bắt kỳ nhông bằng lưới. Dùng lưới có mắt nhỏ và rải đều xuống mặt đất, sau đó ta rải thức ăn xung quanh, kỳ nhông kéo ra ăn. Lúc đã thấy chúng ra hết, ta gây tiếng động mạnh. Kỳ nhông cuống quýt bỏ chạy. Vì vội vã, chúng sẽ mắc chân vào lưới. Ta gỡ và thu những con kỳ nhông lớn. Các con nhỏ cũng gỡ ngay và thả chúng lại trong hang. Tránh để sót con bị mắc lưới. Vì nếu như vậy chỉ 2-3 giờ sau chúng chết vì say nắng, nóng. Do đó cần hết sức lưu ý điều này và tốt nhất ta nên dùng nhiều bẫy để bắt kỳ nhông. Đó là cách bắt kỳ nhông tốt nhất và an toàn nhất.

Việc vận chuyển kỳ nhông đi xa cần phải đựng trong các lồng thoáng, không nên để chúng trong các túi vải kín, kỳ nhông sẽ chết.