Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam
Thứ hai, 28/02/2005 17:34 (GMT+7)

Kỷ niệm ngày Thầy thuốc Việt Nam 27 - 2: Hải Thượng Lãn Ông - Lê Hữu Trác với sự nghiệp y học vĩ đại

Lúc nhỏ theo cha đi học tại Kinh thành Thăng Long (Hà Nội), cụ là người thông minh lỗi lạc, học rộng, nổi tiếng là danh sĩ. Khi 20 tuổi, cha mất, phải thôi học về nhà cư tang. Cụ từng tham gia các đội quân đánh Đông dẹp Bắc. Gặp lúc anh chết, mẹ già, cụ xin về dưỡng mẹ tại Hương Sơn, Hà Tĩnh.

Thời gian này cụ bị ốm nặng. Cụ tìm được danh y Trần Độc quê Thanh Sơn (Nghệ An). Trong khi dưỡng bệnh, đọc cuốn "Phùng thị cẩm nang", cụ hiểu thấu dịch lý, âm dương, lại được họ Trần giúp đỡ cho nên cụ càng hiểu thêm sách thuốc.

Hải Thượng Lãn Ông - Lê Hữu Trác (1720 - 1791) sinh ra ở làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, Hải Dương, nay là xã Hoàng Hữu Nam, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên. Tuy nhiên, cụ sống nhiều (từ năm 26 tuổi đến lúc mất) ở quê mẹ thuộc xứ Bầu Thượng, xã Tình Diễm (nay là xã Sơn Quang), huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh. Cụ lấy biệt hiệu là Hải Thượng (nghĩa là Hải Dương và Bầu Thượng) rồi tự đặt tên là Lãn Ông (ông già lười), tức là lười biếng với danh lợi. Nhưng thực tế cụ là người suốt đời phấn đấu không ngừng.

Nhận thấy y lý là một đạo lý rất quan trọng đến tính mạng con người nên cụ quyết tâm quay về Hương Sơn, Hà Tĩnh đem cái chí khí anh hùng xây dựng nền y học. Tuy gặp nhiều khó khăn nhưng với lòng quyết tâm, trình độ uyên bác, yêu nghề mà trong 40 năm từ lý luận của y lý, qua thực tiễn, cụ xây dựng được một bộ sách quý để lại cho đời sau.

Để xây dựng đạo đức, tư cách người thầy thuốc, cụ thường nói: "Thầy thuốc nắm tính mạng của người bệnh, người ta gửi tính mạng cho mình phải hết sức cẩn trọng, phải nghiên cứu sách vở kỹ càng. Khi chữa bệnh phải cẩn thận, phải nhận rõ được bệnh chứng rồi mới lập phương, tuyệt đối không được sơ suất xem thường. Nghề thuốc không phải là nghề cầu danh trục lợi, không phải thấy giàu sang mà xu phụ kiếm tiền, thấy người nghèo khổ, cô đơn mà khinh miệt, người giàu sang không thiếu gì thầy, thiếu gì thuốc", chữa bệnh cho người nghèo khổ, chữa được bệnh rồi cụ còn giúp tiền để bồi bổ. Cụ nói: "Người nghèo lành bệnh rồi, nhà không có cơm ăn rồi cũng chết, nên phải đặc biệt chú ý".

Trong thời kỳ làm thuốc, hễ có người bệnh tới gọi, có khi cụ phải vượt cả giông tố, qua cả dãy núi Thiên Nhẫn để đến với người bệnh cho kịp thời. Không quản ngại gian khổ, cụ luôn luôn chú ý người bệnh, cụ nói: "Phương bắc bệnh chữa chưa khỏi, thì phương nam có người đến gọi, chỉ mong sao người đời không có bệnh để ngày ngày được uống rượu, ngâm thơ, gẩy đàn chơi". Tấm lòng nhân ái của cụ đã được biên tập thành bản Y huấn cách ngôn để dạy cho người đời làm thuốc có tư cách đứng đắn, mà ngày nay Bộ Y tế đã quyết định lấy chín điều Y huấn cách ngôn của cụ làm y đức cho những người hành nghề đông y. Trước hết là không nên vụ lợi, không nên cầu báo ơn, không nên khinh người nghèo, đối với đồng nghiệp phải khiêm nhường, phải học tập những người hơn mình, giúp đỡ những người kém mình, không được khinh rẻ lẫn nhau. Đây là những yếu tố quyết định nhân cách của người làm thuốc và đạo lý làm thầy của cụ.

Suốt 40 năm làm thuốc, cụ đem hết tinh thần nghị lực xây dựng nền đông y Việt Nam toàn diện, vừa có lý luận, phương pháp và thực tiễn về trị liệu, dùng các cây thuốc Việt Nam phù hợp bệnh tật của người Việt Nam. Cụ thể tập trung trí tuệ và kinh nghiệm nghề nghiệp thành bộ sách “Y tôn tâm lĩnh” gồm 66 quyển 28 tập. Bộ sách được phân môn, phân loại một cách có hệ thống, tổng kết kinh nghiệm đúc kết thành lý luận một cách sáng tạo. Tập đầu tiên là “Nội kinh yếu chỉ” nêu rõ nguyên lý y học "Kỳ Hoàng", rồi đến các tập về lý luận âm dương, thủy hỏa. Tập nào cũng phân tích chứng minh kỹ càng, nhất là các tập nói về Nhi khoa, phụ khoa. Tập "Lĩnh nam bản thảo" cũng giải thích hướng dẫn cụ thể, chứng tỏ tinh thần dân tộc cao và bản lĩnh của người thầy thuốc đông y của cụ thời bấy giờ. Các tập "Bách gia trân tàng", "Hành giản trân nhu" có tính chất tổng kết và phổ biến, đặc biệt chú ý bệnh tật của các tầng lớp dân nghèo.

Bộ Y tôn tâm lĩnh là một trước tác vĩ đại trong y giới Việt Nam, nó gồm đủ cả lịch sử y học, kinh nghiệm thực tế, học tập nhân dân, sáng tạo về lý luận có đầy đủ tính chất khoa học, dân tộc, đại chúng, mở ra một chương mới, một thế hệ mới, một phương pháp phòng bệnh, chữa bệnh mới và đạo đức nghề nghiệp của nền y học Việt Nam.

Bộ sách của cụ lúc bấy giờ tuy chưa được ấn hành, nhưng học thuyết của cụ đã trở thành một trường phái đông y nổi tiếng trong cả nước. Những người học trò, những người bạn của cụ đã ghi chép, học tập phổ biến khắp mọi nơi. Bộ sách đã trở thành một kiệt tác của nền đông y Việt Nam được lưu truyền cho đến ngày nay và mãi mãi sau này.

Hải Thượng Lãn Ông là một người có chí lớn, học rộng, đã xây dựng sự nghiệp vĩ đại trong nền y học, lấy phục vụ nhân dân làm sứ mạng của mình, chẳng những chữa bệnh mà các phương pháp phòng bệnh trong nhân dân cũng được cụ đề cập. Ngoài bộ "Y tôn tâm lĩnh", tập "Vệ sinh yếu quyết" có những mục nói về dưỡng tâm là không được nghĩ đến điều bất chính. Luyện khí là mùa hạ phải dậy sớm, mùa đông dậy muộn, ăn xong phải đi bách bộ. Người già, người bệnh, người sức yếu khi nằm phải quay đầu về phương sinh khí. Khi có bệnh dịch tễ trong nhà phải xông thương truật, đàn hương, tạo giác (bồ kết) để giảm độc khí. Cụ thường nói "Phòng bệnh hơn chữa bệnh".

Thời bấy giờ các y gia chỉ ỷ lại thuốc Bắc. Còn thuốc Nam thì rất nhiều, rất rẻ, chữa bệnh rất hay thì không biết sử dụng, đến như pho "Nam dược thần hiệu" của Tuệ Tĩnh cũng ít người chú ý đến. Họ đã thiếu đi cái tinh thần tự lực cánh sinh.

Để khắc phục những tư duy sai lầm của các thầy thuốc đông y lúc bấy giờ, cụ đã đặc biệt quan tâm dùng thuốc Nam thay thế thuốc Bắc như lấy sâm bổ chính nấu thành cao để thay thế nhân sâm, dùng hà thủ ô để làm thuốc bổ khí huyết, dùng hương phụ chế để làm thuốc điều kinh, lá ngải để chữa sốt rét, bạc hà để chữa ăn không tiêu, v.v.

Đương thời, người ta gọi cụ là Hương Sơn ẩn sĩ, nghĩa là một người ở ẩn nơi miền Hương Sơn, Hà Tĩnh. Nhưng hơn 40 năm trời ở Hương Sơn, Hà Tĩnh, cụ học tập, nghiên cứu, sáng tác, phát minh, quan tâm xã hội, cụ mong muốn cho mọi người sống một cuộc đời đầy đủ, hạnh phúc lành mạnh. Cụ đã lập ra "Y hội" đoàn kết những người làm thuốc để giúp đỡ nhau, trao đổi kinh nghiệm trên cơ sở y đức, y lý. Cụ đã mở trường dạy thuốc cho những người thiết tha với nghề thuốc, nắm được quy luật âm dương, y lý, dược lý để trở thành những người thầy thuốc tốt.

Cuộc đời của Lê Hữu Trác là tấm gương sáng về tinh thần trách nhiệm, sứ mệnh và đạo đức của người thầy thuốc. Dưới chế độ đế quốc và phong kiến, nền đông y Việt Nam bị khinh rẻ, bị chèn ép nên lý luận và sáng tạo của cụ chưa được phát huy đầy đủ, công lao và sự nghiệp của cụ bị lu mờ.

Sau Cách mạng Tháng Tám thành công, chế độ dân chủ cộng hòa được thiết lập, nền đông y Việt Nam được Đảng và Nhà nước hết sức quan tâm cho nên có những bước tiến bộ.

Năm 1946, Hội Đông y Cứu quốc ra đời. Năm 1957, Chính phủ cho phép thành lập Hội Đông y Việt Nam. Đến nay, Hội Đông y phát triển trong toàn quốc, các lương y được trọng dụng phát huy nghề nghiệp phục vụ sức khỏe nhân dân, phát huy sự nghiệp của tổ tiên với những cử chỉ và hành động tốt đẹp cả về y đức và y đạo. Bộ “Y tôn tâm lĩnh” của cụ đã trở thành bộ sách giáo khoa làm tài liệu giảng dạy cho những người làm thuốc ngày nay.

Nguyễn Xuân Hướng *

-------

* Thầy thuốc Nhân dân, Chủ tịch Hội Đông y Việt Nam

Đền thờ Hải Thượng Lãn Ông

Đền thờ Hải Thượng Lãn Ông

Xem Thêm

Tin mới

VUSTA tổng kết 15 năm triển khai Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS
Ngày 12/11/2026, tại Quảng Ninh, Ban Quản lý dự án VUSTA - Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS tổ chức tổng kết dự án giai đoạn 2024-2026, đồng thời nhìn lại toàn bộ chặng đường hoạt động giai đoạn 2011-2026. Sự kiện đánh dấu 15 năm VUSTA đóng vai trò là cầu nối chiến lược, gắn kết cộng đồng cùng hệ thống y tế công của Việt Nam trong công tác phòng, chống dịch bệnh.
Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38: Lần đầu tiên trao 02 giải Đặc biệt, ghi nhận 312 đồ án dự thi
Sáng 15/11, tại Hà Nội, Lễ trao Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38 năm 2026 được tổ chức nhằm vinh danh những đồ án xuất sắc thuộc lĩnh vực Kiến trúc - Xây dựng. Mùa giải năm nay ghi nhận số lượng tham dự cao kỷ lục với 312 đồ án đến từ 29 trường đại học trên cả nước. Đặc biệt, lần đầu tiên trong lịch sử 38 năm tổ chức, Giải thưởng trao hai giải Đặc biệt cho những đồ án có chất lượng nổi bật.
Bắc Ninh: Hội thảo Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ
Ngày 12/11, Liên hiệp các Hội Thành phố đã phối hợp Cục Sở hữu trí tuệ- Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội thảo “Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ thúc đẩy hoạt động nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo trong các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn Thành phố Bắc Ninh”.
Đắk Lắk: Phát huy giá trị rừng và biển trong phát triển kinh tế xã hội của tỉnh
Việc hợp nhất tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Phú Yên đã hình thành một không gian phát triển mới, kết nối vùng cao nguyên với duyên hải, kết nối đại ngàn với Biển Đông. Đây không chỉ là sự thay đổi về địa giới hành chính mà còn mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển, khai thác và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực tự nhiên, văn hóa và con người.
Đẩy mạnh giáo dục STEM, tạo nền tảng phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tại An Giang
Ngày 12/11, Liên hiệp Hội Việt Nam phối hợp với Liên hiệp Hội tỉnh An Giang tổ chức Hội thảo “Đẩy mạnh giáo dục STEM để phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tỉnh An Giang”. Hội thảo có sự tham dự của lãnh đạo Liên hiệp Hội Việt Nam, đại diện Liên hiệp Hội các tỉnh, thành phố, các cơ quan sở ngành đại phương, trường đại học, cán bộ quản lý giáo dục và đông đảo thầy cô giáo trên địa bàn tỉnh.
Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với hành trình gìn giữ di sản Kinh Bắc
Nhân dịp kỷ niệm Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), sáng 12/12 tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc (trực thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) đã phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc”.