Khu người Hoa ở Chợ Lớn có từ lúc nào?
Binh thuyền của Ngạn Địch và Hoàng Tiến vào cửa Lôi Lạp (Xoài Rạp), men theo sông Vàm Cỏ tới đóng tại Mỹ Tho (nay thuộc tỉnh Tiền Giang). Còn binh thuyền của Trần Thượng Xuyên và An Bình thì vào cửa Cần Giờ, men theo sông Đồng Nai đến đóng tại Bàn Lân (nay thuộc tỉnh Đồng Nai). Họ vỡ đất khai hoang, dựng phố xá, thuyền buôn của người Thanh và các nước Tây Dương, Nhật Bản, Chà Và đi lại tấp nập, tạo thành các khu đô hội (1).
Qua đoạn tài liệu trích dẫn trên đây, chúng ta thấy hai nhóm người Hoa đến lập nghiệp hai nơi đều cách xa trung tâm Bến Nghé. Từ đó cho đến ngày ông Nguyễn Hữu Cảnh lập ra xã Minh Hương ở Chợ Lớn mà ngày nay còn dấu tích là đình Minh Hương Gia Thạch và miếu Minh Hương Thất Phủ, không thấy có tài liệu nào nói có người Hoa đến lập nghiệp ở khu vực Chợ Lớn. Vậy số người Hoa của xã Minh Hương đâu ra?
Tháng 6 năm Mậu Thìn (1688) nghĩa là 9 năm sau ngày nhóm người Hoa đến Gia Định, phó tướng Long Môn Hoàng Tiến giết chủ tướng là Dương Ngạn Địch ở cửa biển Mỹ Tho, tự xưng là Phấn Dũng Hổ oai Tướng quân, thống lĩnh dư chúng Long Môn, dời đồn sang Nam Khê (nay thuộc tỉnh Bến Tre), thủ hiểm đắp lũy, đúc đại bác, đóng chiến thuyền, thả quân đi cướp bóc. Vua chính là Nặc Thu (2)nước Chân Lạp oán giận ta, bèn mưu với bề tôi là ốc nha Cống sa bỏ việc triều cống và đắp lũy Bích Đôi (Gô Bích), lũy Cầu Nam và luỹ Nam Vang, chăng xích sắt ngăn cửa sông, làm kế cố thủ. Vua thứ nhì là Nặc Nôn biết mưu ấy cho chạy báo với dinh Trấn Biên (3). Chúa Nguyễn bèn cử phó tướng Mai Vạn Long và các tướng cùng đi đánh Hoàng Tiến và hỏi tội Nặc Thu. Mai Vạn Long dùng mưu diệt được Hoàng Tiến, chiêu tập dư chúng quân Long Môn, giao bộ tướng là Trần Thượng Xuyênquản lãnhđể làm tiên phong, thừa thắng tiến đánh Nặc Thu (4). Sau đó Mai Vạn Long ra lệnh kéo quân về đóng ở Bến Nghé (5), tất nhiên trong đó có quân của tướng Trần Thượng Xuyên.
Từ những sự kiện trên, tôi có những nhận định sau:
1. Sau khi Hoàng Tiến bị giết, quân Long Môn như rắn mất đầu, được đặt dưới quyền chỉ huy và điều động của tướng Trần Thượng Xuyên.
2. Khi Mai Vạn Long rút quân về đóng ở Bến Nghé, tướng Trần Thượng Xuyên cũng rút về theo, và lúc đó vùng Mỹ Tho còn thuộc quyền Chân Lạp. Khi về tới Bến Nghé, quân bản bộ của Mai Vạn Long đóng ở vùng Bến Nghé, còn quân của Trần Thượng Xuyên chắc là đóng tại một nơi còn hoang vắng và tập trung, cách xa quân của Mai Vạn Long và khu người Việt sống tập trung đã lâu. Khu hoang vắng đó là phía Tây khu vực chợ Tân Kiểng, tức khu vực Chợ Lớn về sau, trung tâm của xã Minh Hương.
3. Từ đó số quân Long Môn sinh cơ lập nghiệp ở địa bàn mới này. Vì vậy mà năm 1698 ông Nguyễn Hữu Cảnh mới qui tụ họ lại thành xã Minh Hương thuộc tổng Tân Long, huyện Tân Bình, phủ Gia Định. Số người Hoa này nhớ ơn Trần Thượng Xuyên đã cưu mang và giúp đỡ họ ổn định cuộc sống, nên sau khi xây dựng đình Minh Hương Gia Định và sau khi Trần Thượng Xuyên qua đời, họ đưa ông vào phối tự trong đình như ngày nay chúng ta còn thấy.
Năm Bính Thấn (1776) chiến cuộc giữa quân Tây Sơn và quân chúa Nguyễn đã diễn ra ác liệt nơi Cù Lao Phố ở Biên Hòa. Số Hoa kiều ở xã Thanh Hà do Nguyễn Hữu Cảnh lập lên năm 1698 đều rời bỏ nơi đây chạy vào Sài Gòn thuộc dinh Phiên Trấn lúc đó hãy còn bình yên, sống chung với số người Hoa đã lập nghiệp từ lâu nơi xã Minh Hương. Từ đó khu vực Sài Côn trở nên đông đúc hơn, hoạt động thương mại nhộn nhịp hơn.
Từ năm 1688 Nguyễn Ánh từ Xiêm về khôi phục được đất Gia Định, quân Tây Sơn không vào đánh nữa, dân chúng không còn phải chịu cảnh chiến tranh tàn phá. Khu vực Sài Côn, Bến Nghé trở thành trung tâm chính trị, thương mại của đất Gia Định. Dân chúng qui tụ tại đây làm ăn sinh sống ngày càng nhiều. Do đó, khi Gia Long cho sắp xếp lại các đơn vị hành chính cho sát với thực tế đã phát triển của khu vực, là người Kinh và người Hoa đã sống xen kẽ với nhau, xã Minh Hương bị giải thể, địa bàn được chia thành nhiều thôn, phường, lân thuộc tổng Tân Phong, huyện Tân Long.
Qua thời Pháp thuộc, để khai thác cảng Sài Gòn, thu lợi nhuận kếch sù bằng hoạt động xuất cảng gạo, người Pháp cho người Hoa từ chính quốc, từ Singapor nhập cư vào khu vực Chợ Lớn ngày nay rất đông. Số người này vẫn giữ lối sinh hoạt riêng, ngôn ngữ riêng, tập quán riêng. Đó là lớp người Hoa mới còn tồn tại đến ngày nay. Còn số người Hoa nhập cư thời chúa Nguyễn thì đã đồng hóa với người Kinh từ sinh hoạt, ngôn ngữ cho đến phong tục tập quán, khó mà phân biệt được giữa họ và người Kinh. Số người Hoa này được gọi là người Minh Hương.
Tóm lại, số người Hoa đến lập nghiệp tại khu vực Chợ Lớn ngày nay bắt đầu từ năm 1688. Họ là quân Long Môn đã theo Trần Thượng Xuyên từ Mỹ Tho về đây, sau khi chủ tướng của họ là Dương Ngạn Địch và Hoàng Tiến lần lượt bị giết.
( 1) Gia Định thành thông chí,tr 11
(2) Nước Chân Lạp thời bấy giờ có hai vua: Vua Chánh và vua thứ nhì
(3) Đại Nam thực lục tiền biên, tr 135-136
(4) (5) Gia Định thành thông chí, tr 10-11
Nguồn: Tạp chí Xưa và Nay, số 238 tháng 6/2005
