Hình thành & thay đổi sinh lý bánh nhau

Máu mẹ đổ từ các mạch máu ở thành tử cung vào các hố máu sau bánh nhau (gọi là hồ máu). Mặt sau bánh nhau có các cấu trúc như các gai, nhúng vào các hồ máu này. Máu con sẽ lưu thông trong các gai nhau. Không có sự thông thương giữa 2 hệ tuần hoàn này, chất dinh dưỡng và dưỡng khí đi từ máu mẹ qua các gai nhau và vào máu con, ngược lại, thán khí và những chất thải đi sẽ đi từ máu con qua các gai nhau và đổ vào máu mẹ. Sự vận chuyển này hoặc theo khuynh hướng từ cao đến thấp (nơi có áp lực hay nồng độ cao đến nơi có áp lực hay nồng độ thấp); hoặc nhờ một số chất vận chuyển đặc biệt Ngoài ra, bánh nhau còn là nơi chế tiết hay chuyển hóa một số chất đặc biệt, giúp cho sự duy trì và phát triển của thai.

Bánh nhau, thường có trọng lượng khoảng 450 - 550g, đường kính khoảng 20cm, dày khoảng 2,5cm. Khi bánh đã “già”, thường thấy các dải xơ hay các đốm vôi hóa trên bánh nhau, khi đó, việc trao đổi chất qua bánh nhau sẽ bị kém đi, do tuần hoàn máu kém. Bánh nhau “già” do sinh lý khi thai quá ngày hay già tháng, hay do bệnh lý khi có một số bệnh lý của mẹ (tiền sản giật, đái tháo đường) hay của con (thai suy dinh dưỡng, thai bất thường).

Bánh nhau có thể bất thường:

Về vị trí bám của nhau

Nhau không bám đáy tử cung là nơi thông thường, nơi nhiều mạch máu đến đồng nghĩa với có nhiều dinh dưỡng. Nhau có thể bám bên (thành bên tử cung), bám thấp (từ nửa dưới thành tử cung đến cổ tử cung), nhau tiền đạo (bám cổ hay gần cổ tử cung - ngay trước ngôi thai). Triệu chứng lúc này là xuất huyết bất thường trong thai kỳ, không cần có cơn đau bụng, tái phát nhiều lần, mức độ từ nhẹ đến nặng.

- Nguy cơ cho con: dinh dưỡng kém, sinh non, nhẹ ký; nguy cơ cho mẹ: xuất huyết bất thường, có khi phải kết thúc sớm thai kỳ vì cứu mẹ.

- Nguyên nhân do thay đổi tính chất tử cung: u xơ tử cung, tử cung có vết sẹo (vết mổ cũ, nạo phá thai nhiều lần, người lớn tuổi, tử cung dị dạng…).

- Khi có ra máu bất hường trong những tháng cuối, luôn nghi ngờ khả năng có nhau tiền đạo, siêu âm sẽ cho chẩn đoán chính xác. Điều trị chủ yếu là cầm máu, trì hoãn để chờ thai lớn và mổ sinh trong đa số trường hợp; có khi do chảy máu quá nhiều, phải chấp nhận bỏ thai để cứu mẹ hay phải cắt tử cung cầm máu khi mổ sinh.

Về mức độ bám của nhau

Nhau bám chặt tử cung (nhau cài răng lược), khó bong ra sau sinh, ăn thủng thành tử cung gây chảy máu khi bong nhau, ăn lan thành bàng quang hay trực tràng. Triệu chứng: sau khi sổ thai, nhau không bong tự nheien hay không bong đầy đủ, kèm chảy máu nhiều sau sinh. Nguy cơ gây chảy máu nhiều sau sinh, còn sót nhau sau sinh, tổn thương các cơ quan lân cận (ruột, bàng quang). Nguyên nhân do thay đổi thành tử cung, thường gặp trên các tử cung có vết thương (mổ sinh nhiều lần, mổ bóc nhân xơ, nạo phá thai nhiều lần) hay các trường hợp nhau tiền đạo (do nơi bám của bánh nhau thường là mỏng, tạo điều kiện cho bánh nhau phải bám sâu để đủ dinh dưỡng. Trước chuyển dạ, siêu âm đặc biệt (khi có nghi ngờ) sẽ cho biết độ bám của bánh nhau. Nếu biết trước, sẽ mổ sinh chủ động, đây là trường hợp mổ khó vì khả năng chảy máu nhiều, có khi phải chấp nhận tổn thương các cơ quan lân cận (bàng quang, ruột) hay phải cắt cả tử cung để cầm máu. Khi không biết trước và chuyển dạ sinh theo ngã âm đạo, thường sẽ bị băng huyết sau sinh, nhiều khả năng phải mổ cấp cứu cầm máu sau đó.

Phù nhau thai

Khi độ dày bánh nhau hơn 4cm, thường do bệnh lý nhiễm trùng, bệnh có liên quan miễn dịch, thai bất thường. bánh nhau phù hợp, độ dày gấp đôi bình thường, chức năng bánh nhau cũng không tốt, có thể kèm thai bị phù; thường đưa đến thai lưu hay sinh non. Phát hiện qua siêu âm là chủ yếu, có thể nghi ngờ khi gặp bụng to nhanh, nhiều hơn tuổi thai tương ứng. Đa số trường hợp phải chấm dứt thai kỳ vì thai bất thường hay bị chết trong bụng, nhiều khi còn băng huyết sau sinh vì tử cung gò kém, chảy máu nhiều sau sinh.

Nhau bong non

Theo sinh lý bình thường, sau sổ thai, bánh nhau sẽ bị bong ra. Vì một lý do nào đó (chấn thương, vỡ ối đột ngột trong đa ối), bánh nhau bong ra khỏi nơi bám vào thành tử cung khi thai vẫn còn trong tử cung (non hay không non tháng, chưa hay đã vào chuyển dạ). Triệu chứng: cơn đau bụng của chuyển dạ với đau bụng nhiều, dồn dập, có thể có ra máu âm đạo; đa số trường hợp thai sẽ yếu dần rồi chết vì không chịu nổi cơn đau bụng quá mức. Điều trị đòi hỏi phẫu thuật cấp cứu, cứu mẹ là chủ yếu, vì nếu để lâu có thể bị băng huyết, vỡ tử cung, rối loạn đông máu.

Về cuống rốn

Cuống rốn là đường liên lạc duy nhất giữa mẹ và con.

- Vị trí bám của cuống rốn (rốn bám màng):thường cuống rốn bám ngay vùng trung tâm của bánh nhau, sau đó từ các động mạch rốn và tĩnh mạch rốn ban đầu sẽ phân chia động mạch và tĩnh mạch nhỏ hơn để đi vào các múi nhau. Trong một số trường hợp, cuống rốn bám vào mép bánh nhau hay phần màng ối rồi mới chia nhánh đi vào bánh nhau; khi đó, các mạch máu lớn rất dễ bị tổn thương khi màng ối bị vỡ lúc chuyển dạ, tạo ra tình trạng mất máu cấp cho thai có thể làm thai suy cấp, thậm chí mất đột ngột trong lúc chuyển dạ. Đa số tình trạng này được chẩn đoán hồi cứu sau sinh, không biết được trước khi sinh ra, do đó không thể dự phòng trước.

- Về mạch máu cuống rốn:trong cuống rốn có hai động mạch và một tĩnh mạch. Khoảng 1% trường hợp sinh chỉ có một động mạch rốn. tình trạng này có thể do sự teo động mạch rốn trong thai kỳ hay do thai có bất thường (20% trường hợp có khả năng có bất thường khác trong cơ thể thai, thường ở hệ tim mạch); và chỉ phát hiện được sau sinh. Tình trạng này không gây ảnh hưởng trên trẻ ngoại trừ việc lưu tâm tìm thêm bất thường khác của trẻ sau khi sinh.

- Rốn quấn cổ:dây rốn quấn (một hay nhiều vòng) quanh cổ thai nhi; làm cho thai bị treo cao, khó lọt xuống thấp khi vào chuyển dạ hay bị thiếu máu nuôi khi thai bắt đầu lọt thấp khi chuyển dạ. Siêu âm trước sinh có thể đánh giá có rốn quấn cổ; nhưng đánh giá thai có khó khăn trong chuyển dạ vì tình trạng rốn quấn cổ hay không phải dựa vào sự theo dõi trong cuộc chuyển dạ, từ đó có xu hướng xử trì phù hợp; rốn quấn cổ khôgn phải là lý do mổ sinh.

- Xuất huyết cuống rốn: cũng có thể gặp, không rõ lý do, có thể do sự căng kéo của dây rốn (dây rốn quá ngắn) hay do chấn thương. Tùy mức độ, có thể ảnh hưởng đến sống còn của thai.

- Sa dây rốn:là tai biến thường xảy ra trong giai đoạn chuyển dạ, nhất là sau vỡ ối. Dây rốn bị sa xuống trước ngôi thai, bị chèn giữa ngôi thai và khung xương của mẹ, làm tắc các mạch máu, do đó làm suy thai đột ngột, nếu không cấp cứu kịp thai sẽ chết. Đây là trường hợp phải mổ khẩn cấp nhằm cứu con. Khi thai đã chết không còn chỉ định mổ cấp cứu.