Hiểu lại về kết cấu nghệ thuật bài thơ “mời trầu” của nữ sĩ Hồ Xuân Hương
Theo các nhà lí luận văn học thì chỉnh thể tác phẩm văn học có thể tạm thời chia ra làm 4 cấp độ: ngôn từ, hình tượng, kết cấuvà cấp độ toàn tác phẩm. 4 cấp độ này có quan hệ mật thiết với nhau, nâng đỡ cho nhau để tạo nghĩa cho chỉnh thể. Ở bài thơ Mời trầu, lâu nay hai cấp độ là ngôn từvà hình tượngvề cơ bản là đã được hiểu chính xác. Riêng cấp độ kết cấuthì chúng tôi muốn bàn lại ở bài viết này.
Kết cấu tác phẩm văn học thực chất là sự tổ chức, sắp xếp và thống nhất, cũng là quá trình xâm nhập, chi phối lẫn nhau của hai cấp độ là ngôn từ và hình tượng. Tức là ngôn từ và hình tượng tham gia tạo kết cấu nghệ thuật của tác phẩm văn học. Bài thơ Mời trầutừng được phân tích về mặt kết cấu là:
Hai câu đầu:
Quả cau nho nhỏ miếng trầu hôi,
Này của Xuân Hương mới quệt rồi.
Đây là động tác Hồ Xuân Hương mời khách dùng trầu.
Hai câu kết:
Có phải duyên nhau thì thắm lại,
Đừng xanh như lá bạc như vôi.
Đây là Hồ Xuân Hương thể hiện, gửi gắm, ký thác khát vọng tình yêu và hạnh phúc.
Có thể nói rằng, cách phân chia kết cấu hình thức nghệ thuật của Mời trầunhư vậy mới xem qua có vẻ ổn thoả. Cách hiểu kết cấu bài thơ như vậy một thời gian khá dài chi phối cách giảng tác phẩm này trong nhà trường phổ thông. Bản thân chúng tôi cũng đã từng giảng bài thơ này theo kết cấu như thế.
Nhưng hình như có điều gì cần bàn lại ở chỗ này?
Phải đặt chỉnh thể thi phẩm vào hoàn cảnh ra đời của nó, tức là đặt vào hoàn cảnh, vào không - thời gian mà nữ sỹ tiếp bạn thơ. Mời trầunhư một cuộc giao tiếp, chuyện trò (hẳn sẽ là có thơ đáp, hoặc ít nhất là ánh mắt, nụ cười… của người khách được nữ sỹ ưu ái đặc biệt kia!). Đã là một cuộc giao tiếp giữa chủ và khách thì chúng tôi trộm nghĩ rằng: nếu hai câu đầu đã là mời trầuthì hai câu sau là gì? Đang mời khách dùng trầu mà lại nói với khách về tình yêu, về khát vọng hạnh phúc thì có hồ đồ, có cứng quá không, có vô duyên quá không vì ai thắm, ai xanh, ai bạcở đây? Hẳn một người như Hồ Xuân Hương không thể vi phạm vào những chuẩn mực tối thiểu của phép lịch sự trong giao tiếp như vậy. Thế thì, nếu cứ qủa quyết hiểu hai câu đầu của bài thơ là Hồ Xuân Hương mời trầu thì nhất định hai câu sau là thừa. Nghĩa là, bài thơ chỉ nên dừng lại với tổng số hai câu (chúng tôi tạm thời miễn bàn đến cái gọi là kết cấu của một bài thất ngôn tứ tuyệt ở đây!). Xem ra như thế bài thơ Mời trầucó thể chỉ sẽ là:
Quả cau nho nhỏ miếng trầu hôi,
Này của Xuân Hương mới quệt rồi.
Cái cách mà nữ sĩ mời khách ăn trầu như thế là đủ rồi, đủ để thể hiện, đủ để gửi gắm, ký thác tư tưởng cũng như tình cảm và thái độ của mình rồi. Còn sau đó khách hiểu ra sao là ở khách. Hồ Xuân Hương tới chỗ này đã đạt được mục đích, đã rất có duyên trong giao tiếp rồi. Phải vậy chăng?
Vậy mà vấn đề lại không đơn giản như thế. Bài thơ vẫn cứ phải là 4 câu, vẫn cứ phải sau đó là:
Có phải duyên nhau thì thắm lại,
Đừng xanh như lá bạc như vôi.
Và Hồ Xuân Hương suốt hàng trăm năm qua vẫn cứ là một thi sỹ đầy duyên dáng và khao khát. Và cái cách mà Hồ Xuân Hương mời khách ăn trầu vẫn cứ làm ngây ngất tất cả bao đấng văn nhân quân tử…
Thế thì phải hiểu lại về kết cấu nghệ thuật bài thơ. Chúng tôi tạm thời đưa ra suy luận như sau:
Hai câu đầu:
Quả cau nho nhỏ miếng trầu hôi,
Này của Xuân Hương mới quệt rồi.
Đây không phải là Hồ Xuân Hương mời trầu mà đấy là khoảng thời gian nữ sỹ đang têm trầu (khâu chuẩn bị).
Hai câu kết:
Có phải duyên nhau thì thắm lại,
Đừng xanh như lá bạc như vôi.
Đây mới là việc thi sỹ mời trầu (mời khách ăn trầu).
Tại sao chúng tôi lại có suy nghĩ về kết cấu thi phẩm này như vậy? Sau đây là lí giải của chúng tôi:
Hồ Xuân Hương là thi sĩ của sự tươi mới và tràn ngập khát khao. Bà không chấp nhận cài gì cũ kĩ. Vì lẽ đó, để thể hiện mình là một người luôn tôn trọng, kính trọng cũng là để thể hiện tấm chân tình của mình, khi khách đến chơi nhà Hồ Xuân Hương không dùng một thứ trầu cũ(đã được làm sẵn) để mời khách. (Hiểu thế này thì rõ ràng ở câu thứ hai ta nên dùng chữ mớimà không phải là chữ đã: Này của Xuân Hương mớiquệt rồi). Mới quệtcho ta sự suy luận như vậy. Mớilà vừa, vừa mới, một khoảng cách thời gian rất ngắn, là vừa làm, vừa têm trầu xong. Hẳn là quả cau cũng vừa được bổ ra, còn ở đó cái vị hăng nồng quyến rũ. Như vậy có nghĩa là, với Hồ Xuân Hương, khi khách tới chơi nhà bà mới têm trầu, bổ cau (quả cau nếu bổ ra mà để lâu chưa dùng sẽ chuyển màu thâm, rất xấu và ăn không ngon), không phải là một sự chuẩn bị trước. Cả chủ và khách đều tươi mới, nguyên vẹn. Hồ Xuân Hương là vậy chăng?
Sau khi têm trầu xong thì Hồ Xuân Hương mới mang nó để mời khách (nếu mới chỉ là hai câu đầu mà khách đã dùng trầu - thực chất chưa có trầu để dùng - thì khách thực là đám phàm phu tục tử vậy!). Hơn thế, biết đâu, không gian của hai câu đầu khá xa về khoảng cách chủ - khách vì có thể lúc têm trầu Hồ Xuân Hương đang ở phía trong, khách tạm chờ ở ngoài?! Thế nên chúng tôi hiểu hai câu kết của bài thơ mới đích thị là cái cách mà thi sỹ của chúng ta mời khách dùng miếng trầu mới quệt . Hiểu thế này mới thấy được cái lô gíc vận động của hình tượng người mời trầu. Lô gíc như thế là hợp lý, không thừa, không thiếu, vừa đủ, chặt chẽ. Têm trầu xong thì mời trầu. Lẽ hiển nhiên là vậy!
Nhưng chỗ này cũng cần phải hiểu linh hoạt là: có thể Hồ Xuân Hương tay bưng cơi trầu ra mời khách và hai câu sau là lời chủ khi mời khách (lời mời rất đặc biệt, rất Hồ Xuân Hương - chỗ này nhiều người đã chỉ ra rồi!). Hoặc cũng có thể biết đâu, trong cái không - thời gian giao tiếp trung đại kia, cái lúc mà thi sỹ vừa têm trầu, vừa bổ cau thì lời thơ (đủ cả 4 câu) bật ra. Nó vừa như hướng đến khách, vừa như lại không hướng đến ai cả. Nếu đúng là vậy thì Hồ Xuân Hương cùng một lúc đạt được hai đích: trong số khách kia (có thể là số ít hoặc cũng có thể là số nhiều) ai thắmthì cả mừng, ai xanhai bạcthì cả hổcòn nếu lời nói của Xuân Hương có hơi cứng, áp đặt thì khách cũng chả vì thế mà cả giận(khách giận thì cái đích giao tiếp không đạt được!). Nó là vu vơ, hướng tới cả thế giới, cả cõi nhân sinh này đấy chứ. Cái duyên của thi sỹ họ Hồ theo chúng tôi là ở cái sự lấp lửng, đa nghĩa như thế.
