Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam
Thứ hai, 27/07/2026 10:19 (GMT+7)

GS Trần Văn Giàu: Một đời vì độc lập dân tộc, người thầy lớn, nhân cách lớn

GS Trần Văn Giàu là hình mẫu trí thức cách mạng tiêu biểu thế kỷ XX, người dành trọn trọn đời cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và nền sử học nước nhà.

GS Trần Văn Giàu (1911-2010) là một trong những trí thức lớn của Việt Nam thế kỷ XX, hội tụ hiếm có ba phẩm chất của một nhà cách mạng kiên trung, một nhà giáo mẫu mực và một học giả uyên bác. Suốt gần một thế kỷ cuộc đời, ông dành trọn tâm huyết cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng nền giáo dục đại học và phát triển khoa học lịch sử nước nhà.

Điểm nổi bật nhất trong nhân cách GS Trần Văn Giàu là sự hòa quyện giữa bản lĩnh của người chiến sĩ cách mạng, tư duy của một nhà khoa học và tâm huyết của một người thầy. Dù ở bất cứ cương vị nào, ông cũng luôn đặt lợi ích của đất nước, của nhân dân lên trên hết, cống hiến cho đến những ngày cuối đời.

tm-img-alt

GS Trần Văn Giàu. Ảnh tư liệu.

NGƯỜI ĐẶT NỀN MÓNG CHO NHIỀU CÔNG TRÌNH SỬ HỌC KINH ĐIỂN

Sau Hiệp định Genève năm 1954, GS Trần Văn Giàu được Đảng và Nhà nước giao trọng trách tiếp quản, xây dựng nền đại học mới ở miền Bắc. Ông là Bí thư Đảng ủy đầu tiên, đồng thời là giảng viên sáng lập Khoa Lịch sử, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, trực tiếp giảng dạy triết học, lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam. Trước đó, trong giai đoạn 1951-1954, ông giữ cương vị Giám đốc Trường Dự bị Đại học ở vùng tự do Thanh – Nghệ – Tĩnh, cơ sở đào tạo nhiều cán bộ khoa học quan trọng của đất nước.

Trong suốt cuộc đời nghiên cứu, ông công bố hơn 150 công trình khoa học với hàng vạn trang sách, để lại dấu ấn sâu đậm trong các lĩnh vực lịch sử chống ngoại xâm, lịch sử giai cấp công nhân và lịch sử tư tưởng Việt Nam. Các công trình của ông được đánh giá cao bởi tính hệ thống, những phát hiện mới và sự kết hợp giữa tính khoa học với tinh thần dân tộc.

tm-img-alt

Chủ tịch Lâm ủy Nam bộ Trần Văn Giàu (dấu X) đang ứng khẩu bài diễn văn. Biểu ngữ giăng trước lễ đài bằng tiếng Anh: "Independence or Death" (Độc lập hay là chết). ẢNH: TƯ LIỆU KMS CHỤP LẠI.

Trong số đó, bộ "Lịch sử chống xâm lăng" (3 tập), "Lịch sử giai cấp công nhân Việt Nam" (4 tập, hơn 1.500 trang) và "Sự phát triển của tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám" là những công trình tiêu biểu, có giá trị nền tảng đối với ngành sử học Việt Nam.

Đặc biệt, "Lịch sử giai cấp công nhân Việt Nam" được xem là công trình khảo cứu đầu tiên có tính hệ thống về lịch sử phong trào công nhân Việt Nam, góp phần đặt nền móng cho việc nghiên cứu lĩnh vực này.

Với bộ "Sự phát triển của tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám", GS Trần Văn Giàu đảm nhận một công việc mà trước đó chưa có học giả nào thực hiện trọn vẹn: biên soạn một bộ lịch sử tư tưởng Việt Nam. Ông từng thẳng thắn chia sẻ về những khó khăn khi bước vào lĩnh vực nghiên cứu mới mẻ này:

"Đơn thương độc mã đi vào lĩnh vực lịch sử tư tưởng, ít ra là trong những bước đầu, thật là đáng lo, đáng sợ, không phải không có lúc nào chùn chân. (...) ở đây vấn đề thì rất hấp dẫn, việc làm lại rất khó khăn, cái gì cũng khá mới lạ, chỉ có một cái quen thuộc là phương pháp luận, nhưng các nguyên lý của phương pháp luận ứng dụng vào lịch sử tư tưởng Việt Nam thì sao là đúng, chắc chắn phải vào việc một hồi lâu mới biết rõ được".

Sau nhiều năm miệt mài nghiên cứu, bộ sách gồm ba tập đã hoàn thành và được giới học thuật đánh giá cao. Nhà sử học David G. Marr, một trong những chuyên gia hàng đầu thế giới về Việt Nam, nhận xét: "Trong số các công trình đã xuất bản bằng mọi thứ tiếng trên thế giới thì đó là bộ sử tốt nhất về tư tưởng Việt Nam."

Ngay cả khi tuổi đã cao, sức khỏe giảm sút, GS Trần Văn Giàu vẫn tiếp tục lao động khoa học. Ông lần lượt công bố nhiều công trình như "Đạo làm người từ Lý Thường Kiệt đến Hồ Chí Minh" (2006), "Vĩ đại một con người" (2008) và "Hồ Chí Minh, vĩ đại một con người", bộ sách gần 1.000 trang xuất bản năm 2010.

NHÂN CÁCH LỚN CỦA NGƯỜI TRÍ THỨC NAM BỘ

Không chỉ để lại di sản khoa học đồ sộ, GS Trần Văn Giàu còn được nhiều thế hệ học trò và đồng nghiệp kính trọng bởi nhân cách của một người trí thức Nam Bộ mẫu mực: nhân hậu, bao dung, thẳng thắn, giản dị nhưng nghiêm cẩn. Ông có công đào tạo nhiều nhà sử học hàng đầu như Đinh Xuân Lâm, Phan Huy Lê, Hà Văn Tấn, Trần Quốc Vượng...

tm-img-alt

Giáo sư Trần Văn Giàu và phu nhân, cùng các học trò: GS.NGƯT Trần Quốc Vượng, GS.NGND Đinh Xuân Lâm, GS.NGND Hà Văn Tấn, GS.NGND Phan Huy Lê. Ảnh: VNU.

Khi tập kết ra Bắc, vợ chồng GS Trần Văn Giàu được Nhà nước bố trí ở căn hộ tại số 20 Phan Huy Chú (Hà Nội). Dù cuộc sống thời bao cấp còn nhiều thiếu thốn, mọi sinh hoạt đều dựa vào tem phiếu, ông bà vẫn luôn dành những điều kiện tốt nhất để chăm lo học sinh miền Nam. Bà Đỗ Thị Đạo, phu nhân của Giáo sư, nổi tiếng nấu ăn ngon, thường chuẩn bị các món đặc trưng Nam Bộ để đón tiếp, động viên học trò và đồng hương.

Một dấu ấn đẹp trong cuộc đời ông là năm 2001, GS Trần Văn Giàu quyết định bán căn nhà số 70, đường Phạm Ngọc Thạch. Có được số tiền lớn song chỉ dành lại số tiền mua một căn nhà trong hẻm cư xá Lữ Gia, số 245/3 Lý Thường Kiệt quận 11 làm nhà lưu niệm. Số còn lại 1.000 cây vàng ông lập Giải thưởng khoa học Trần Văn Giàu. Giải thưởng tặng cho những công trình khoa học xuất sắc trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học xã hội, sử học về Nam Bộ.

Cùng với đó, xây dựng một trường mẫu giáo mang tên người vợ là bà Đỗ Thị Đạo tại quê hương.

Với những cống hiến to lớn cho cách mạng, giáo dục và khoa học, GS Trần Văn Giàu được Đảng và Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng, danh hiệu cao quý như Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến hạng Nhất, danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới, Nhà giáo Nhân dân (1992), Huy hiệu 80 năm tuổi Đảng và Giải thưởng Hồ Chí Minh cho toàn bộ các công trình sử học.

Ngày 16/12/2010, GS Trần Văn Giàu từ trần. Ông để lại không chỉ một di sản đồ sộ về sử học mà còn là tấm gương về nhân cách, trách nhiệm và tinh thần cống hiến của người trí thức Việt Nam.

GS Trần Văn Giàu sinh ngày 14 tháng 7 âm lịch năm Tân Hợi (tức ngày 6/9/1911). Cuộc đời ông là hành trình nhiều thăng trầm, mất mát, gắn liền với những biến động lớn của lịch sử dân tộc. Sinh ra trong một gia đình khá giả, được đào tạo theo nền Tây học, ông từ bỏ con đường riêng để dấn thân vào sự nghiệp cách mạng, trải qua những năm tháng hoạt động bí mật, lao tù, đảm nhiệm trọng trách lãnh đạo trước khi trở thành một học giả và nhà sử học lớn của Việt Nam.

Con đường ấy cũng chất chứa nhiều hy sinh trong đời tư. Cha ông qua đời khi ông còn hoạt động xa quê; nhiều năm sau, trong một lần bí mật trở về tránh sự truy lùng của mật thám, ông chỉ có thể lặng lẽ thắp hương trước mộ cha giữa đêm khuya. Mẹ ông cũng qua đời khi người con vẫn đang bôn ba trên các chiến trường. Người vợ tần tảo của ông, bà Đỗ Thị Đạo, mòn mỏi chờ chồng qua nhiều năm tháng, thậm chí có thời điểm phải vào chùa nương náu để tránh những lời gièm pha của dư luận.

Theo nhiều nhà nghiên cứu, chính những thử thách khắc nghiệt ấy càng làm nổi bật nghị lực và bản lĩnh của GS Trần Văn Giàu – một nhân cách lớn.

Xem Thêm

Tin mới

VUSTA tổng kết 15 năm triển khai Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS
Ngày 12/11/2026, tại Quảng Ninh, Ban Quản lý dự án VUSTA - Dự án Quỹ Toàn cầu phòng, chống HIV/AIDS tổ chức tổng kết dự án giai đoạn 2024-2026, đồng thời nhìn lại toàn bộ chặng đường hoạt động giai đoạn 2011-2026. Sự kiện đánh dấu 15 năm VUSTA đóng vai trò là cầu nối chiến lược, gắn kết cộng đồng cùng hệ thống y tế công của Việt Nam trong công tác phòng, chống dịch bệnh.
Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38: Lần đầu tiên trao 02 giải Đặc biệt, ghi nhận 312 đồ án dự thi
Sáng 15/11, tại Hà Nội, Lễ trao Giải thưởng Loa Thành lần thứ 38 năm 2026 được tổ chức nhằm vinh danh những đồ án xuất sắc thuộc lĩnh vực Kiến trúc - Xây dựng. Mùa giải năm nay ghi nhận số lượng tham dự cao kỷ lục với 312 đồ án đến từ 29 trường đại học trên cả nước. Đặc biệt, lần đầu tiên trong lịch sử 38 năm tổ chức, Giải thưởng trao hai giải Đặc biệt cho những đồ án có chất lượng nổi bật.
Bắc Ninh: Hội thảo Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ
Ngày 12/11, Liên hiệp các Hội Thành phố đã phối hợp Cục Sở hữu trí tuệ- Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội thảo “Sử dụng và khai thác công cụ sở hữu trí tuệ thúc đẩy hoạt động nghiên cứu phát triển và đổi mới sáng tạo trong các trường đại học, cao đẳng trên địa bàn Thành phố Bắc Ninh”.
Đắk Lắk: Phát huy giá trị rừng và biển trong phát triển kinh tế xã hội của tỉnh
Việc hợp nhất tỉnh Đắk Lắk và tỉnh Phú Yên đã hình thành một không gian phát triển mới, kết nối vùng cao nguyên với duyên hải, kết nối đại ngàn với Biển Đông. Đây không chỉ là sự thay đổi về địa giới hành chính mà còn mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển, khai thác và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực tự nhiên, văn hóa và con người.
Đẩy mạnh giáo dục STEM, tạo nền tảng phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tại An Giang
Ngày 12/11, Liên hiệp Hội Việt Nam phối hợp với Liên hiệp Hội tỉnh An Giang tổ chức Hội thảo “Đẩy mạnh giáo dục STEM để phát triển nhân tài khoa học và công nghệ tỉnh An Giang”. Hội thảo có sự tham dự của lãnh đạo Liên hiệp Hội Việt Nam, đại diện Liên hiệp Hội các tỉnh, thành phố, các cơ quan sở ngành đại phương, trường đại học, cán bộ quản lý giáo dục và đông đảo thầy cô giáo trên địa bàn tỉnh.
Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với hành trình gìn giữ di sản Kinh Bắc
Nhân dịp kỷ niệm Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11), sáng 12/12 tại Hà Nội, Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc (trực thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) đã phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc”.