GS Nguyễn Thiện Phúc: Chuyên gia robot hàng đầu, bài học lớn từ chiếc màn tuyn

Giáo sư, Tiến sĩ khoa học, Nhà giáo Nhân dân Nguyễn Thiện Phúc là Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật thành phố Hà Nội. Đây là một trong 15 hội thành viên tham gia sáng lập Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam vào năm 1983.

Với cương vị Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Hà Nội, GS.TSKH. NGND. Nguyễn Thiện Phúc đã cùng tập thể lãnh đạo đặt nền móng xây dựng tổ chức, định hướng hoạt động và tạo nền tảng cho sự phát triển của Liên hiệp Hội. Những đóng góp của ông đến nay vẫn được các thế hệ cán bộ, lãnh đạo trân trọng ghi nhận.

GS.TSKH. NGND Nguyễn Thiện Phúc. Ảnh: Mai Loan.

CHUYÊN GIA ĐẦU NGÀNH VỀ KỸ THUẬT MÁY VÀ THIẾT BỊ

GS.TSKH Nguyễn Thiện Phúc sinh năm 1939. Ông là một trong những sinh viên tốt nghiệp khóa đầu tiên của khoa Cơ khí, trường Đại học Bách khoa Hà Nội năm 1959. Với thành tích học tập xuất sắc, sau khi tốt nghiệp ông được giữ lại làm cán bộ giảng dạy tại trường.

Năm 1968, GS Nguyễn Thiện Phúc ra nước ngoài học tập. Có cơ hội tiếp cận với nền khoa học, công nghệ tiên tiến của nhiều quốc gia, ông sớm nhận thức rằng khoa học và công nghệ chính là động lực then chốt đưa đất nước thoát khỏi tình trạng nghèo nàn, lạc hậu. Với khát vọng cống hiến cho nền khoa học nước nhà, ông đã dành trọn tâm huyết cho nghiên cứu, sáng tạo, trở thành một trong những chuyên gia đầu ngành về kỹ thuật máy và thiết bị.

GS.TSKH.NGND Nguyễn Thiện Phúc chụp ảnh lưu niệm cùng đại biểu tại Lễ Kỷ niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh gặp mặt đội ngũ trí thức, 40 năm thành lập Liên hiệp Hội Việt Nam. Ảnh: Mai Loan.

GS Nguyễn Thiện Phúc đã chủ trì và tham gia nhiều công trình có giá trị lý luận và thực tiễn. Trong đó, nổi bật là công nghệ chế tạo robot RP thế hệ mới với nhiều ưu điểm vượt trội, từ đó hình thành các mẫu Robocar RP thông minh; chế tạo máy đo tọa độ dạng mới hoạt động theo nguyên lý robot tọa độ trụ, có độ chính xác cao nhưng giá thành thấp.

Ông cũng xây dựng thành công lý thuyết ăn khớp bánh răng không gian tiếp xúc elip với màng dầu thủy động, mở ra các phương pháp mới trong tạo hình bánh răng và phát triển hệ thống truyền động ăn khớp ma sát lăn.

Bên cạnh đó, ông tham gia Chương trình 24.03 về chế tạo, phục hồi chi tiết máy cho ô tô, máy kéo và máy xây dựng (năm 1981) với vai trò Phó Chủ nhiệm đề tài; đảm nhiệm cương vị Chủ nhiệm Chương trình 52B về tự động hóa sản xuất giai đoạn 1990-1995.

Ngoài ra, ông còn trực tiếp chủ trì 7 đề tài cấp Nhà nước và 4 đề tài cấp Bộ. Các đề tài đều được nghiệm thu đạt kết quả xuất sắc, nhiều kết quả nghiên cứu được ứng dụng hiệu quả trong sản xuất và đời sống.

BÀI HỌC LỚN TỪ KỶ NIỆM CHIẾC MÀN TUYN VỚI GS.VS TRẦN ĐẠI NGHĨA

Là nhà khoa học, GS.TSKH. NGND Nguyễn Thiện Phúc còn có nhiều đóng góp cho lĩnh vực quản lý giáo dục và khoa học với hàng trăm báo cáo, bài báo khoa học được công bố trong và ngoài nước.

Suốt 50 năm gắn bó với Trường Đại học Bách khoa Hà Nội (1959-2009), ông đã trực tiếp giảng dạy gần 40 khóa sinh viên, hướng dẫn hàng trăm kỹ sư tốt nghiệp cùng hàng chục học viên cao học và nghiên cứu sinh. Ngay cả khi đã nghỉ công tác quản lý, ông vẫn tiếp tục tham gia đào tạo các lớp kỹ sư tài năng và bồi dưỡng đội ngũ giảng viên trẻ.

Các đại biểu tham dự đại hội thành lập LHH TP. Hồ Chí Minh (GS.TSKH Nguyễn Thiện Phúc thứ 3 từ phải qua, GS.VS Trần Đại Nghĩa thứ 5 từ trái qua). Ảnh: NVCC.

Bên cạnh công tác giảng dạy, GS Nguyễn Thiện Phúc còn biên soạn, xuất bản 19 đầu sách khoa học - công nghệ, trong đó có 10 giáo trình phục vụ đào tạo đại học và sau đại học. Tiêu biểu là giáo trình Robot công nghiệp, đến nay vẫn được nhiều trường đại học sử dụng làm tài liệu giảng dạy, góp phần đào tạo nhiều thế hệ kỹ sư và cán bộ khoa học kỹ thuật.

Điều khiến nhiều thế hệ học trò nhớ nhất ở GS Nguyễn Thiện Phúc không chỉ là kiến thức chuyên môn, mà còn là triết lý đào tạo luôn đề cao nền tảng khoa học cơ bản. Trong cuộc trò chuyện với Tri thức và Cuộc sống, ông cho biết, khi đứng trên bục giảng, ông luôn nhắc sinh viên phải nắm thật vững kiến thức nền tảng để có thể nhận ra bản chất khoa học trong những bài toán kỹ thuật tưởng như rất đơn giản.

Triết lý ấy được hun đúc từ một kỷ niệm sâu sắc với GS.VS.AHLĐ, Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa - Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.

GS Nguyễn Thiện Phúc kể, khi còn phụ trách công tác quản lý khoa học và giữ cương vị Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, ông cùng cán bộ Phòng Khoa học đến thăm GS Trần Đại Nghĩa tại nhà riêng trên phố Hàng Chuối, mang theo món quà nhỏ là một chiếc màn tuyn do cán bộ, giảng viên của trường cải tiến thành công từ máy dệt màn vải xô mắt vuông sang dệt màn tuyn mắt lục giác.

Dù đánh giá cao ý nghĩa của công trình cải tiến, GS Trần Đại Nghĩa vẫn kiên quyết không nhận món quà, với mong muốn dành nó cho những giáo viên còn khó khăn hơn.

Điều khiến GS Nguyễn Thiện Phúc ấn tượng hơn cả là nhiều năm sau, trong một lần gặp lại, GS Trần Đại Nghĩa vẫn nhớ đến câu chuyện chiếc màn tuyn và hỏi việc cải tiến máy dệt có khó hay không. Khi nghe ông giải thích rằng việc thay đổi cơ cấu dệt không quá phức tạp, nhưng để cả hệ thống máy vận hành êm, không rung lắc hay phát ra tiếng gầm lớn thì phải mất rất nhiều thời gian tính toán và thử nghiệm, GS Trần Đại Nghĩa liền nói: "Không dễ đâu, đó là vấn đề động lực học cơ cấu".

"Câu nói ấy khiến tôi nhớ mãi. Từ đó, mỗi khi giảng dạy, tôi luôn nhắc sinh viên phải nắm thật chắc những kiến thức cơ bản. Chỉ khi hiểu sâu bản chất khoa học, người kỹ sư mới có thể nhìn ra lời giải cho những vấn đề kỹ thuật tưởng như rất bình thường", GS Nguyễn Thiện Phúc chia sẻ.

Bài viết nằm trong tuyến bài "Chân dung nhà khoa học" Hướng tới chào mừng Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Liên hiệp Hội Việt Nam, nhiệm kỳ 2026–2031.