GS Lương Văn Hy - người giải mã bản sắc Việt từ lăng kính nhân học

GS.TS Lương Văn Hy được biết đến là người có nhiều đóng góp trong việc kết nối tri thức Nhân học quốc tế với thực tiễn nghiên cứu tại Việt Nam, đồng thời tham gia đào tạo và đồng hành cùng nhiều thế hệ học viên trong nước.

Đặc biệt, ông là người Việt Nam đầu tiên giữ cương vị Chủ tịch Hiệp hội Nghiên cứu châu Á (AAS), tổ chức học thuật lớn nhất thế giới trong lĩnh vực nghiên cứu về châu Á với hàng nghìn học giả tham gia.

GS.TS Lương Văn Hy. Ảnh: HCMUSSH.

GIÁO SƯ VIỆT ĐẦU TIÊN LÃNH ĐẠO HỌC THUẬT CHÂU Á TOÀN CẦU

Sự nghiệp của GS Lương Văn Hy gắn liền với các đại học danh tiếng tại Mỹ và Canada. Từ thập niên 1990, ông giảng dạy tại Đại học Toronto và từng giữ chức Trưởng khoa Nhân học (1996–2006), góp phần đưa khoa này trở thành một trong những trung tâm nghiên cứu nhân học hàng đầu thế giới.

Không chỉ dừng lại ở giảng dạy, dấu ấn lớn nhất của ông nằm ở vai trò kết nối học thuật quốc tế. Ông là người Việt Nam đầu tiên giữ cương vị Chủ tịch Hiệp hội Nghiên cứu châu Á (AAS).

Với khoảng 8.000 thành viên đến từ nhiều quốc gia và khu vực, AAS được xem là tổ chức học thuật lớn nhất chuyên về nghiên cứu châu Á, hoạt động trong đa dạng lĩnh vực như kinh tế, nhân học, chính trị học, sử học, văn học, ngôn ngữ học…

Đáng chú ý, phần lớn hội viên là các giáo sư, phó giáo sư, giảng viên và nghiên cứu sinh đang công tác tại các trường đại học ở Mỹ, tập trung nghiên cứu và giảng dạy về khu vực châu Á. Trong đó, gần 3/4 số hội viên chuyên sâu về Đông Á, bao gồm Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Trong lịch sử hơn 70 năm của AAS, GS Lương Văn Hy là học giả thứ hai không mang quốc tịch Mỹ được bầu vào vị trí lãnh đạo của tổ chức này, đồng thời là giáo sư người Việt Nam đầu tiên đảm nhiệm vai trò quan trọng nói trên.

Không chỉ đóng vai trò lãnh đạo quốc tế, GS Lương Văn Hy còn có nhiều đóng góp trực tiếp cho khoa học và giáo dục Việt Nam. Từ năm 1987 đến nay, ông thường xuyên về nước giảng dạy, nghiên cứu và tham gia xây dựng ngành Nhân học tại các trường đại học lớn .

Ông cũng là một trong những người góp phần đặt nền móng cho ngành Nhân học tại Trường ĐH KHXH&NV (ĐHQG Hà Nội và TP.HCM), qua đó hình thành một lĩnh vực nghiên cứu còn tương đối mới tại Việt Nam .

Năm 2006, Đại học Quốc gia TP.HCM trao tặng ông danh hiệu “Giáo sư danh dự”, ghi nhận những đóng góp cho giáo dục và nghiên cứu trong nước.

NGƯỜI “BẮC CẦU" ĐƯA NHÂN HỌC VIỆT NAM BƯỚC RA THẾ GIỚI

Sinh ra tại Hà Nội, Lương Văn Hy trưởng thành trong môi trường giáo dục miền Nam và từng là học sinh Trường Petrus Ký (nay là THPT chuyên Lê Hồng Phong, TP HCM). Năm 1971, ông nhận học bổng du học tại Mỹ, mở ra hành trình học thuật kéo dài hơn nửa thế kỷ. Ông tốt nghiệp Đại học California, Berkeley năm 1974 và hoàn thành Tiến sĩ Nhân học tại Đại học Harvard năm 1981.

Ít ai biết rằng, cơ duyên đến với ngành Nhân học của GS Hy lại bắt đầu từ một lựa chọn không định trước. Khi bước vào năm thứ hai đại học, đứng trước hai hướng đi là kinh tế học và nhân học, ông đã chọn nhân học, lĩnh vực khi đó còn rất mới mẻ với một sinh viên Việt Nam.

“Tôi không biết gì về nhân học khi còn học trung học… nhưng rồi tôi bị cuốn hút bởi cách tiếp cận tổng thể của ngành này về hành vi và thể chế con người trong mọi lĩnh vực của đời sống”, GS Hy chia sẻ.

Chính cách tiếp cận “tổng thể” đó đã định hình con đường nghiên cứu của ông, từ việc đi sâu vào thực địa, lắng nghe tiếng nói của cộng đồng đến phân tích những tương tác phức tạp giữa kinh tế, văn hóa, xã hội và thể chế. Trong các nghiên cứu tại Việt Nam, đặc biệt từ những năm 2000 đến thập niên 2010, ông tập trung vào tác động của các hình thái vốn xã hội, như quan hệ, mạng lưới và thiết chế đối với phát triển kinh tế nông thôn ở các vùng Bắc Bộ, Trung Bộ và Nam Bộ.

GS Lương Văn Hy dành nhiều tâm huyết cho khoa học xã hội trong nước. Từ năm 1987 đến nay, ông thường xuyên trở về Việt Nam nghiên cứu, giảng dạy và tham gia xây dựng ngành Nhân học. Những chương trình nghiên cứu của ông trải rộng từ xóa đói giảm nghèo, dòng quà tặng đến lao động di cư, những vấn đề thiết thân của xã hội Việt Nam đương đại.

Đầu những năm 2000, khi Nhân học chính thức được định danh và giảng dạy tại Việt Nam, GS Hy cùng các học giả trong nước đã đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng chương trình đào tạo, cập nhật lý thuyết và phương pháp mới của thế giới, góp phần định hình một ngành học còn non trẻ.

Dưới lăng kính Nhân học, ông không chỉ nghiên cứu các vấn đề kinh tế - xã hội, mà còn đi sâu vào đời sống văn hóa và con người Việt Nam. Ông dành sự quan tâm đặc biệt tới các giá trị như tinh thần tương thân tương ái, tính gắn kết cộng đồng và nền tảng gia đình – những yếu tố, theo ông, tạo nên sức bền của xã hội Việt.

Bên cạnh đó, GS Hy cũng thẳng thắn lên tiếng về đạo đức trong khoa học, nhấn mạnh yêu cầu liêm chính. Những quan điểm này, dù trực diện, đều xuất phát từ mong muốn xây dựng một nền khoa học xã hội phát triển bền vững.

Tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG TPHCM), ông được xem như một “cầu nối học thuật” giữa Việt Nam và quốc tế. Trong gần bốn thập niên, dù công tác tại Đại học Toronto (Canada), ông vẫn duy trì các đợt giảng dạy, hướng dẫn nghiên cứu sinh và hỗ trợ sinh viên tại Việt Nam, góp phần đào tạo nhiều thế hệ học giả trẻ.

Hành trình của GS Lương Văn Hy không chỉ là câu chuyện của tri thức, mà còn là hành trình trở về, nơi nghiên cứu khoa học gắn liền với trách nhiệm gìn giữ và phát triển những giá trị của xã hội Việt Nam.