Gốm Việt Nam tại xác tàu đắm ở Padanan, Philippin

Trong 15 năm trở lại đây, các cuộc khai quật khảo cổ học đã được tiến hành tại ít ra là 7 xác tàu đắm của thương mại châu Á tìm thấy ngoài khơi bờ biển Philippin. Mỗi cuộc khai quật đều có tính chất riêng. Nhưng xác tàu đắm ở Padanan là đặc biệt vì phần lớn hiện vật tìm thấy đều là gốm cổ Việt Nam . Trên 4.722 hiện vật khảo cổ tìm thấy tại nơi tàu đắm thì 75,16% có nguồn gốc Việt Nam . Nó có ý nghĩa đặc biệt vì những hiện vật xuất khẩu của đất nước này ít được biết đến, dù đã tìm thấy những mẫu vật tại các di chỉ khảo cổ học thuộc Đông Nam Á lục địa. Xác tàu đắm Padanan còn cho ta những hiện vật thú vị về đồ kim loại, đồ đá, dụng cụ nhà bếp bằng đất nung và gốm nung nặng lửa sản xuất ở Trung Hoa, Thái Lan mà trong bài nghiên cứu này không nói đến.

Vết tích của một chiếc thuyền cổ được phát hiện vào tháng 6-1993 gần đảo Padanan, nằm ngoài khơi mũi phía nam đảo Palawan, ở miền tận cùng phía Tây Nam quần đảo Philippin. Di chỉ tàu đắm được khai quật tháng 2 và tháng 5-1995. Một số hiện vật khảo cổ học cho ta biết niên đại của nó. Một đồng tiền Trung Hoa bằng đồng thời Vĩnh Lạc (1403-1424) có thể là dấu hiệu cho biết con tàu đã đắm vào thời đó. Tuy nhiên một lô đồ gốm “xanh trắng” của Trung Hoa và Bắc Việt Nam về phong cách có thể xác định là thuộc giữa thế kỷ XV, cho phép có thể nghĩ rằng con tàu có thể bị đắm vào phần thư thứ hai hay thứ ba của thế kỷ đó. Trước đấy các hoàng đế đầu thời Minh đã quyết định rằng việc buôn bán với Trung Quốc phải tiến hành qua con đường cống nạp và các chỉ dụ về sau cấm thương nhân Trung Hoa vượt biển. Các chỉ dụ đó có thể đã giới hạn số lượng gốm sứ Trung Hoa đưa sang Philippin giữa cuối thế kỷ XIV và đầu thế kỷ XV, tuy rằng trong giai đoạn đó thương mại ở Đông Nam Á đang mở rộng và phát triển.

Đồng thời nó còn cho biết mối quan hệ thương mại với Philippin, phân tích những đồ gốm Việt Nam trên tàu ở Padanan còn cho ta những thông tin chủ chốt về hai trung tâm sản xuất gốm khác nhau. Thật vậy, một số hiện vật của con tàu đắm có thể cho thấy mối liên hệ về phong cách với các sản phẩm sản xuất tại hai lò gốm ở miền Bắc và miền Trung Việt Nam . Ở thế kỷ XV, các trung tâm gốm đó thuộc hai quốc gia riêng biệt, vương quốc Đại Việt chịu ảnh hưởng Trung Hoa ở phía Bắc và vương quốc Ấn hoá Champa ở miền Trung. Ngày nay chỉ có một số ít cuộc khai quật khảo cổ học được tiến hành tại một vài di chỉ lò gốm. Tuy nhiên so sánh các hiện vật của con tàu đắm với hiện vật của các di chỉ lò gốm cho phép đánh giá các hình dáng khác nhau và chất lượng của những sản phẩm xuất khẩu Việt Nam ở thế kỉ XV, cũng như họ cho thấy nhu cầu của các thị trường khác nhau. Hơn nữa, số lượng gốm miền Trung Việt Nam chiếm số nhiều trong những hiện vật tìm thấy ở Padanan là một bằng chứng cho thấy quan hệ thương mại giữa Philippin và Champa.

Gốm bắc ViệtNam

Các hiện vật trang trí màu xanh lam là những sản phẩm xuất khấu chính là các trung tâm gốm Đại Việt trong thế kỉ XV và XVI. Vì vậy không lấy làm lạ rằng phần lớn các hiện vật ở Padanan có xuất xứ từ Việt Nam đều là gốm xanh trắng. Thị hiếu của người tiêu dùng đã ảnh hưởng rõ ràng đến phong cách trang trí của gốm xuất khẩu Việt Nam , nhưng trong khi chịu ảnh hưởng mẫu mã của gốm dân gian trung hoa, người Việt đã kết hợp các mẫu có sáng tạo để có bố cục trang trí hoàn toàn đặc sắc. Những con chim bản địa đã được sử dụng. Vài hiện vật Padanan cho thấy niên đại đầu thế kỷ XV, như một cái vò (cao 19cm) trang trí hai chim phượng trong mây và một hoa văn sóng cách điệu. Một cái bát lớn (đường kính 30,2cm) trang trí hoa cúc dây và một hồ sen - mẫu trang trí phổ thông trên gốm Trung Hoa thế kỉ XIV - nhưng lại vẽ ba qủa dưa bên trong thành bát có lẽ chịu ảnh hưởng hình trang trí trên gốm Trung Hoa đầu thế kỷ XV. Tuy nhiên các hình trang trí đặc biệt đó vẫn thể hiện không theo kiểu Trung Hoa. Năm dấu con kê kiểu đó không còn được sử dụng trong những đồ xuất khẩu sau niên đại đó.

Một vài mẫu vậy ở Bắc Việt Nam cũng có hình trang trí phỏng theo gốm dân gian Trung Hoa đầu thế kỷ XV. Một hình cách điệu ba khóm cây có thể là hình “đông tiết tam hữu” được vẽ giữa một cái tô nhỏ, trong khi những hình trung tâm của một cái đĩa lớn và một cái bát là sự thể hiện theo quy ước một mẫu thường thấy trên gốm Trung Hoa thế kỷ XV. Một cái vò đẹp có hình trang trí tiêu biểu của Việt Nam có lẽ cũng vào thời đó. Hình vẽ cũng như chất lượng phóng bút có thể sánh với cái bình Việt Nam tuyệt đẹp trưng bày ở bảo tàng Topkapi Saray ở Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ),

Có ghi niên đại tương đương với năm 1450. Trong thời gian ngâm dưới nước, cái vò Padanan bị thực vật biển bao phủ.

Tiếc rằng khi bóc lớp đó ra hình trang trí dưới men bị hỏng. Dù sao những bộ phận dây hoa mẫu đơn và những khung hình cánh sen vẽ tinh tế vẫn còn được nhận thấy. Cái vò đó thuộc một nhóm gốm Việt Nam chất lượng cao nổi nổi bật ở những hình trang trí đẹp bằng men xanh sáng. Loại men này đắt tiền hơn sắc tố hơi đen thường dùng và có nhiều thành phần mangan.

Một vài hiện vật ở Padanan có dấu trang trí trên men. Trong số đó có một mảnh bát vỡ vẽ cò giữa hoa sen màu xanh dưới men. Còn có 8 cái bát (đường kính khoảng 12,7cm) có dấu vết vẽ trên men nhấn mạnh những ô hình cánh sen và có thể là một hoa dây trên mép. Những mảnh bát với hình vẽ tráng men trương tự đã được tìm thấy ở Mỹ Xá năm 1999. Xưa kia là một bộ phận của vùng văn hoá ChuĐậu, di chỉ Mỹ Xá ngày nay bị chia cắt bằng một con đê phòng lụt. Những phát hiện khác ở Padanan gồm có hai hiện vật một màu của phía Bắc. Một cái bát (đường kính 10cm) phủ men xanh lá cây nhạt và những rãnh đứng bên ngoài, bên trong là men xanh lá cây đục, có hình dáng giống một cái bát có màu nâu khác tìm thấy ở di chỉ Mỹ Xá. Một cái bát men màu vàng nhạt, vẽ hình sóng và một cái vòng bên trong không có men, có thể so sánh với một cái bát khác men nâu tìm thấy ở di chỉ Hợp Lễ, cũng thuộc tỉnh Hải dương.

Các hiện vật tìm thấy ở ChuĐậu và Mỹ Xá cho thấy những lò này cũng sản xuất nhiều loại gốm khác nhau để xuất khẩu. Điều đó cho thấy công nghiệp cổ này rất đa dạng. Cho đến nay, chưa có bằng chứng nào cho thấy những hiện vật đó có chất lượng tương đương với cái vò tuyệt vời ở Padanan. Tuy nhiên chữ ghi trên cái vò nổi tiếng ở Istanbul cho biết nó được làm ở huyện lỵ Nam Sách. Ngày nay huyện này được gọi là Thanh Lam và bao gồm di chỉ ChuĐậu, cho thấy gốm chất lượng cao đã được sản xuất ở vùng này. Do số lượng hạn chế ở 13 di chỉ lò nung khai quật ở Hải Dương, chúng ta chưa biết được những di chỉ khác có sản xuất đồ gốm xuất khẩu hay không. Cũng có thể còn có những lò khác thuộc đồng bằng sông Hồng và cũng sản xuất gốm xuất khẩu. Trong những năm 30, Clément Huet tìm thấy dấu vết những hiện vật vẽ bằng ôxit sắt và côban dưới men có niên đại thế kỷ XIV đến XVII ở Đại La, về phía Tây Hà Nội. Hơn nữa tác phẩm Dư địa chícủa Nguyễn Trãi năm 1435 cũng khẳng định rằng bát được làm ở Bát Tràng gần Hà Nội. Vì sản xuất vẫn còn duy trì ở địa điểm đó, và những lò mới được làm nên trên các lò cũ, nên rất khó tổ chức khai quật.

Nguồn Xưa và Nay, số 83, tháng 1-2001.