Ðối phó với biến đổi khí hậu để phát triển bền vững

Giờ đây, không ai trong chúng ta còn hoài nghi về những nguyên nhân của biến đổi khí hậu. Nhiều nghiên cứu gần đây đã khẳng định rằng, nguyên nhân chính của biến đổi khí hậu là do sự gia tăng của khí nhà kính trong bầu khí quyển do các hoạt động kinh tế của con người. Tất cả các hoạt động này làm tăng nồng độ các loại khí gây hiệu ứng nhà kính (CO2, N2O, NO, CH4, H2S bụi và hơi nước). Nồng độ CO2 trong khí quyển hiện nay đã cao hơn 30 - 35% so với thời kỳ tiền công nghiệp hóa.

Biến đổi khí hậu đang là một hiểm họa nghiêm trọng đối với toàn thể nhân loại, nhất là những người nghèo - những người không gây ra biến đổi khí hậu nhưng lại là đối tượng đầu tiên phải chịu những thiệt hại nghiêm trọng nhất. Biến đổi khí hậu tác động tới môi trường toàn cầu nhưng rõ rệt nhất là tới đời sống dân cư, hủy hoại sản xuất nông nghiệp và làm suy thoái đa dạng sinh học và tài nguyên nước.

Theo báo cáo đánh giá lần thứ tư của IPCC thì các hiện tượng thời tiết cực đoan đang có khuynh hướng tăng lên một cách đáng kể về cả cường độ và tần xuất, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hầu hết các quốc gia trên thế giới, đặc biệt là Việt Nam.

Ở nước ta, mức thiệt hại về kinh tế do bão lụt ở thập kỷ này đang gia tăng nhanh chóng. Trong những năm 1990, thiệt hại kinh tế do thiên tai gây ra mỗi năm ước tính tương đương 2% GDP. Mặc dù đã có rất nhiều nỗ lực trong việc khắc phục những hậu quả của biến đổi khí hậu, song trong thập niên cuối này, Việt Nam đã phải hứng chịu những thiệt hại nặng nề do thiên tai gây ra. Năm 2006, ước tính làm 140 nghìn ha lúa bị ngập, trong đó có hơn 21 nghìn ha mất trắng; 122 nghìn ha hoa màu bị ngập, gần 10 ha nuôi trồng thủy sản bị hư hại; hơn hai nghìn tàu, thuyền bị chìm, hỏng; gần 1,1 triệu m3 đất đá công trình bị sạt lở, bồi lấp. Tổng thiệt hại do bão lũ lên tới 1,2 tỷ USD. Ðặc biệt đồng bằng sông Cửu Long, với hướng đi bất thường của những cơn bão nhiệt đới đổ bộ vào phía nam, gây nên những trận mưa lớn và ngày càng khốc liệt hơn, thì người dân ở đây sẽ còn phải chịu hậu quả khốc liệt nhất của thiên tai trong những năm tới.

Tác động đến  sản xuất nông nghiệp

Việt Nam là một nước nông nghiệp có tới gần 70% dân số sống ở các vùng nông thôn và sinh sống bằng sản xuất nông nghiệp. Hiện nay xuất khẩu gạo của Việt Nam đứng thứ hai trên thế giới cho thấy vai trò rất lớn của nông nghiệp, nhưng lĩnh vực này lại đang chịu ảnh hưởng nhiều nhất biến đổi khí hậu. Vựa lúa lớn nhất là đồng bằng sông Cửu Long lại là vùng đất thấp, trong tương lai sẽ chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu khi mực nước biển dâng cao và chu trình thủy văn thay đổi. Nhiều diện tích đất có thể bị nhấn chìm hoặc nhiễm mặn sâu.

Những tổn thất nặng nề trong nông nghiệp đang gia tăng còn do hạn hán dưới tác động của hiện tượng El Nino kết hợp với biến đổi khí hậu. Khi có El Nino, thời tiết có thể sẽ ấm hơn, tuy nhiên nó đặc biệt nguy hiểm là gây hạn hán liên tục và kéo dài, làm giảm đến 20 - 25% lượng mưa trên phạm vi rất rộng. Trong năm 2009-2010, hạn hán do hiện tượng El Nino gây ra đã khiến mực nước tại sông Hồng và sông Cửu Long xuống mức thấp nhất trong lịch sử 100 năm qua.

Các yếu tố khí hậu biến đổi cũng gây ảnh hưởng lớn đến chăn nuôi và đánh bắt thủy sản. Biến đổi khí hậu đang ngày càng tác động đến các hệ sinh thái biển, làm giảm nguồn lợi hải sản ven bờ.

Những thách thức trong ứng phó và thích nghi với biến đổi khí hậu

Mặc dù, thời gian qua các phương tiện thông tin đại chúng đã liên tục đề cập đến biến đổi khí hậu như một trong những vấn đề cấp bách nhất của thời cuộc. Cho đến nay, sự nhận thức về biến đổi khí hậu của cộng đồng dân cư ở nước ta còn chưa thật sự đầy đủ và sâu sắc, đặc biệt ở cấp độ những người hoạch định chính sách. Nhiều người dân còn chưa thấy hết mối nguy cơ nghiêm trọng của biến đổi khí hậu, đang đe dọa sự phồn thịnh chung của nhân loại, thậm chí còn hiểu sai về bản chất của 'biến đổi khí hậu', coi đó chủ yếu chỉ là vấn đề của môi trường.

Giảm nhẹ mức phát thải khí nhà kính có thể thực hiện theo hai cách:

1) Sử dụng các công nghệ sạch, công nghệ có mức phát thải thấp trong sản xuất và sử dụng năng lượng, tiết kiệm năng lượng để giảm nhu cầu tiêu thụ năng lượng; 2) Trong các lĩnh vực: năng lượng, nông, lâm nghiệp và xử lý chất thải, cần xây dựng các biện pháp quản lý để thực hiện mục tiêu tăng cường bể hấp thụ khí nhà kính, phát triển trồng và bảo vệ rừng, đặc biệt là rừng ngập mặn tại đồng bằng sông Cửu Long vừa góp phần giảm thiểu đồng thời tăng cường khả năng thích nghi với biến đổi khí hậu.

Do phải ứng phó với những áp lực tài chính, kinh tế, nên hiện nay các chính sách về kinh tế - xã hội đang được ưu tiên thực hiện hơn là việc thích ứng với biến đổi khí hậu. Vì vậy, cần lồng ghép thích ứng với biến đổi khí hậu vào trong quá trình hoạch định chính sách ở tất cả các cấp, các ngành một cách hợp lý,  bảo đảm phát triển bền vững.

Biến đổi khí hậu gây những tác động và tổn thương nặng nề về mặt xã hội. Chính vì vậy, cần hình thành một cơ chế và chính sách 'hành động' để đặt thích ứng với biến đổi khí hậu như là một vấn đề liên ngành, trong đó có sự đóng góp tích cực của các chuyên gia xã hội và cộng đồng. Một mặt, tăng cường phổ biến, hướng dẫn khuyến nông cho nguời nghèo, mở rộng sinh kế bằng cách đa dạng hoá hoạt động sản xuất và thu nhập. Tôn trọng và đề cao các quyền quản lý tài sản chung của người dân, tăng cường an ninh cộng đồng và tập thể. Mặt khác, cùng họ xây dựng các kế hoạch ứng phó và tăng cường rèn luyện khả năng sẵn sàng ứng phó với thiên tai nhằm giảm thiểu tối đa rủi ro và tổn thất.

Thúc đẩy phát triển công nghệ sinh học để tìm ra những loại gen di truyền mới xuất hiện, thúc đẩy sản xuất sạch, tiến tới một nền nông nghiệp không phát thải các-bon.